بخش ۴ - در مرگ گوید
هوش مصنوعی: شاعر در این شعر به نقد و هشدار درباره رفتارهای انسانی می‌پردازد. او از دو نوع انسان، یکی زنگی و دیگری رومی، یاد می‌کند و به بی‌ادبی و نادانی آن‌ها اشاره می‌کند. به انسان‌ها توصیه می‌کند که از دیگران ادب بیاموزند و به عواقب اعمال خود توجه کنند. همچنین بر این نکته تأکید می‌کند که زندگی پر از لذت‌های زودگذر است و باید از آرزوها و هوس‌های بی‌پایه فاصله گرفت. شاعر تأکید می‌کند که هر عمل نیک یا بد را باید پاسخگو بود و در روز پاداش، جزای اعمال خود را دریافت کرد. او به انسان‌ها می‌گوید که زندگی واقعی جدی‌تر از بازی کودکانه است و در نهایت باید در فکر تغییر رفتار و توبه باشند. به این ترتیب، شعر پیامی از انتظار عواقب اعمال، لزوم خودشناسی و عبور از هوس‌ها را منتقل می‌کند.
فرش عمرت نوشته در شومیاین دو فرّاش زنگی و رومی
هوش مصنوعی: زندگی هر انسان همچون فرشی است که با سرنوشت و تقدیرش بافته شده است، و این سرنوشت به دست دو نیروی متفاوت، یکی از شرق و دیگری از غرب، رقم خورده است.
ای نیاموخته ادب ز ابوانادب آموز زین پس از ملوان
هوش مصنوعی: ای کسی که آداب را نیاموختهای، از آموزگار ادب بیاموز و از ملوانی که دریا را میشناسد، درس بگیر.
ادب آموزدت زمان پس از اینچون نیاموختی ز خلق زمین
هوش مصنوعی: آموختن آداب را از این پس فراموش نکن، چون اگر از مردم زمین چیزی نیاموختی، نتوانی به خوبی رفتار کنی.
کی کفن باشد از بلای تبتکه کفن باف تست روز و شبت
هوش مصنوعی: کفن از درد تو نمیتواند ساخته شود، چون این کار را تنها تو در طول روز و شب میکنی.
چندت اندوه پیرهن باشدبو کِت آن پیرهن کفن باشد
هوش مصنوعی: اندوهی که به دل داریم، مانند پارچهای است که بر تن ماست. آن پارچه در نهایت به کفن تبدیل میشود، نشاندهنده این است که سختیها و غمها میتوانند پایانی در زندگی داشته باشند.
تو به درزی شده به پیرهنتگازر آن دم بکوفته کفنت
هوش مصنوعی: تو در دوختن پیرهنت مهارت زیادی داری و آنقدر با دقت کار کردهای که حتی هنگام کار، این پیرهنت مثل کفن به تن تو چسبیده است.
با تو این طمطراق و لاف و هوستا دم آخرست همره و بس
هوش مصنوعی: با تو همه ی این غرور و خودپسندی و آرزوها تا آخرین لحظه همراه است و بس.
بعد از آن یار کفر و دینت بودنیک و بد مونس و قرینت بود
هوش مصنوعی: پس از آن، محبوب تو نه تنها در امور مذهبی، بلکه در خوبیها و بدیها نیز همدل و همراه تو بود.
نیک تو روضه‌ای شود ز نعیمبدِ تو حفره‌ای شود ز جحیم
هوش مصنوعی: خوبی تو بهشتی میشود و بدی تو دوزخی میگردد.
تو ز حرص و حسد میان سعیرگرد تو چون سرای پرده اثیر
هوش مصنوعی: به خاطر حرص و حسدی که داری، در میان آتش رنج و درد به سر میبری، مثل کسی که در دنیای پر از ترفند و فریب گرفتار شده است.
با خودی از اثیر چون گذریهیزمی از سعیر چون گذری
هوش مصنوعی: وقتی از دنیای مادی و مشکلات آن عبور میکنی، مانند آتشسوزی که هیزم را میسوزاند، خودت را از تاثیرات دشوار جدا کن.
خویشتن را وداع کن رَستیعقد با حور بی‌گمان بستی
هوش مصنوعی: خودت را رها کن، چون بیتردید با حوری پیمان بستهای.
روح با حور فرد جفت شودتنت در زیر گِل نهفت شود
هوش مصنوعی: روح انسان با حوری به هم میپیوندد و در حالی که بدن او در زیر خاک پنهان است.
بر گناهان همی کنی اصرارخویشتن را ز مردگان انگار
هوش مصنوعی: بر گناههای خود پافشاری میکنی و خود را مانند مردهها تصور میکنی.
خانه را گور ساز و دل را خصمدر و دیوار خاک و گِل را رسم
هوش مصنوعی: خانهات را به جای آرامش، به محلی برای ترس و نگرانی تبدیل کن و دل خود را با دشمنی پر کن. دیوارها و زمین را به یادآور خاک و گِل، که نشانهای از ناامیدی و بیقراری است، مورد استفاده قرار بده.
همه فعل تو از تو کرده سؤالیافته گوشمال و خورده دوال
هوش مصنوعی: تمام اعمال تو مورد پرسش قرار گرفته و نتیجهاش ناکامی و تنبیه است.
یک به یک کرده را جزا دیدهوز شفیعان طمع تو ببریده
هوش مصنوعی: هرکس که کار نیک و بدش به حساب آمده است، جزای آن را خواهد دید و از شفاعت دیگران ناامید شده است.
ناقد فعل تو علیم و بصیرتو ز احوال خویش گشته ضریر
هوش مصنوعی: داوری در عملکرد تو آگاه و بینا است، اما تو از حال خود بیخبر و نابینا شدهای.
برگرفته حجاب بار خداروز پاداش فعل و روز جزا
هوش مصنوعی: در روز پاداش و جزا، پردهای از بار سنگین مسئولیتها برداشته میشود.
ای فگنده به جهل و سیرت زشتروبه اندر رز و ملخ در کشت
هوش مصنوعی: ای کسی که به نادانی و رفتار زشت خود شناخته شدهای، تو مانند ملخ و علفخواران در زمین میچری.
آرزوی ضیاع و اسبابتروز آبت ببرد و شب خوابت
هوش مصنوعی: آرزو میکنم که روزی گرسنگی و بیخوابیت به سراغت بیاید و شبها خواب راحت نداشته باشی.
آرزو را به زیر پای درآرهوس و آرزو به ره بگذار
هوش مصنوعی: آرزوهایت را کنار بگذار و به جای آن به قدم برداشتن و تلاش در مسیر جدید بپرداز.
کآرزو و هوس کسی جویدکو همه راه بی‌خودی پوید
هوش مصنوعی: کسی که به دنبال آرزوها و خواستههای خود میگردد، تمام مسیرهای ناشناخته و غیرقابل پیشبینی را طی می‌کند.
آنچه جد چون لعب همی شمریوآنچه حق چون کذب همی شمری
هوش مصنوعی: هر چیزی که به نظر تو بیاهمیت و بازی باشد، جدی گرفته نشود، و آنچه را که حقیقت میدانی، گاهی دروغ و بیارزش تلقی میشود.
لعب و بازی برای کودک راستمرد با لاعبی نیاید راست
هوش مصنوعی: کودکانی که در بازی و سرگرمی مشغول هستند، حقیقت را نمیدانند و تنها بزرگترها میتوانند به درستی به مسائل نگاه کنند.
گر بیابی تو در اجل تأخیرنه ترا مسکنست قعر سعیر
هوش مصنوعی: اگر در زمان مرگ تأخیر بیافتد، دیگر جایی برای تو در دوزخ نخواهد بود.
بسته با عُقدهٔ تمنا عقدتوبه‌ها نسیه و گناهان نقد
هوش مصنوعی: این بیت اشاره به احساسات و خواستههای انسانی دارد. بر اساس آن، خواستهها ممکن است به نوعی پرده بر روی تصمیمات و عزم فرد بکشند. در واقع، فرد در حالی که در پی آرزوهایش است، باید با عواقب گذشتهاش که همان گناهان و اشتباهاتش هستند، مواجه شود. توبه و بازگشت به مسیر درست در مقابل این احساسات و خواستهها، به مثابه یک تعهد و تصمیم جدی است که نیاز به توجه و تلاش دارد.
فارغ از مرگ و ایمن از تخویفجرم حالی و توبه در تسویف
هوش مصنوعی: انسان باید از مرگ نترسد و از تهدیدهای ناشی از کارهای ناپسند خود در امان باشد. همچنین، توبه و پشیمانی نباید به تعویق بیفتد و باید اقدام جدی برای تغییر حال حاضر انجام دهد.
تو ز احوال خویش محجوبیزان طلبکار مرد مقلوبی
هوش مصنوعی: تو از وضعیت خود خبر نداری و در جستجوی کسی هستی که خود در موقعیت ضعیفی قرار دارد.
وه که چون آمدی برون ز نهفتچند واحسرتات باید گفت
هوش مصنوعی: چه خوب که وقتی از پنهان بیرون آمدی، باید افسوسها را فریاد زد.