بخش ۱۰ - در صفت موت بنی‌آدم از خاصّه و عامه
هوش مصنوعی: این شعر به بررسی جوانب مختلف زندگی و مرگ انسان‌ها می‌پردازد. شاعر به وقایع و تجربیات انسانی از تولد تا مرگ اشاره می‌کند و نکات مهمی را دربارهٔ فریبندگی دنیاست و اینکه انسان‌ها غالباً درگیر غرور و عیش و عشرت می‌شوند. همچنین به این نکته می‌پردازد که هیچ‌کس از مرگ فرار نمی‌کند و همه در نهایت با مرگ روبه‌رو خواهند شد. مرگ برای همهٔ انسان‌ها، اعم از پادشاهان و فقرا، یک حقیقت اجتناب‌ناپذیر است و این دنیای پر زرق و برق و ناز را نمی‌توان با غرور و تمایلات دنیوی نادیده گرفت. در نهایت، پیام شعر این است که مرگ همواره در کمین است و باید با واقعیت آن مواجه شد.
زان بنی‌آدم از صغار و کبارکه برآورده شد ز جمله دمار
هوش مصنوعی: از نسل آدمیان، چه بزرگ و چه کوچک، تمامی انسان‌ها از یک طبیعت و سرشت واحد نشأت گرفتهاند.
زان به جان اندرون خلیدن نیشبچه را در کنار مادر خویش
هوش مصنوعی: به خاطر وجود زخم و آسیب، بچه در کنار مادرش به شدت ناراحت و رنجیدهحال است.
زان بریدن به منزل و به سفرحلق برنای تازه پیش پدر
هوش مصنوعی: به خاطر جدایی از خانه و سفر، دوری از پدر به او سخت گذشت و حالتی تازه و غمانگیز داشت.
زان ربودن فکندن اندر نارمرد را از دکان و از بازار
هوش مصنوعی: به خاطر چالشهای زندگی و مشکلات، انسان‌ها از کار و تجارت خود جدا می‌شوند و در آتش سختیها گرفتار میآیند.
زان خصال سران سمر کردنزان کلاه کیان کمر کردن
هوش مصنوعی: به خاطر ویژگیهای برجسته، از آن کلاه شاهانه برای تزیین کمر استفاده میشود.
زان همه ملک با خلل کردنزان همه خطبه‌ها بدل کردن
هوش مصنوعی: به خاطر همهی کشور و سرزمینها که دچار نقص و عیب شدهاند، به خاطر همهی خطبه‌ها که تغییر کردهاند.
زان بناگاه بردن از سرِ تختپای بسته کشان دو صد بدبخت
هوش مصنوعی: از ناگهان، از بالای تخت، کسانی را که پایشان بسته بود به زور وادار کردند که پایین بیفتند و به زمین کشانده شوند. دو صد نفر در این وضعیت بدبخت و ناتوان بودند.
تا چو بشنودی از غرور مهیدل براین عمر بی‌وفا ننهی
هوش مصنوعی: زمانی که از خودخواهی و غرور میشنوی، دل خودت را برای این زندگی ناپایدار و بی‌وفا آماده نکن.
این همه قصّه‌ها از او بشنونازنینی مکن بدو بگرو
هوش مصنوعی: این همه داستانها را از او بشنو و ناز نکن. به او توجه کن و از او یاد بگیر.
زین قفاهای نرم و شیرین کارگردن اندر مدزد مسخره‌وار
هوش مصنوعی: این بیت به توصیف حالاتی اشاره می‌کند که فرد به رشتهای نرم و شیرین که بر گردن خود دارد، می‌پردازد و از آن به طعنه و با نگاهی انتقادی یاد می‌کند. به طور کلی، شخص حس می‌کند که این حالت یا موقعیت به نوعی مضحک یا بازیچهای است که او را به تمسخر میکشاند.
تو ز روی هوا و پر هوسیوز پی فعل ناکسی و خسی
هوش مصنوعی: تو به خاطر دلبستگیها و آرزوهای سطحی زندگی میکنی و در پی کارهای بیارزش و پست هستی.
آنچنان با غرور گشتی جفتپیش تو مرگ خود که یارد گفت
هوش مصنوعی: تو آنقدر با غرور در زندگی پیش رفتی که حتی مرگ نیز جرأت نمی‌کند به تو نزدیک شود.
چه حدیثست شاه کی میردکی اجل حلق پادشا گیرد
هوش مصنوعی: این جمله به این مفهوم اشاره دارد که مرگ چه احساسی دارد و چه زمانی ممکن است به سراغ یک پادشاه بیاید. نشاندهنده این است که سرنوشت همه انسان‌ها، حتی قدرتمندترین آنها، در نهایت با مرگ گره خورده است. همچنین، به نوعی از ناچاری انسان در برابر تقدیر و زمان اشاره می‌کند.
کی بود خاصه از درون حصاربا امیر اجل اجل را کار
هوش مصنوعی: چه کسی ممکن است از درون قلعه و دژ، با امیر سرنوشت و مقدر کار کند؟
از توام خوشتر آنکه پیش اجلاز برای نفاق و زرق و دغل
هوش مصنوعی: بهتر این است که پیش از آنکه مرگ به سراغم بیاید، از نفاق و فریبکاری دوری کنم و به کسی که از تو بهتر است، فکر نکنم.
پیش بیمار همنفس با مرگگشته ریزان ز شاخ عمرش برگ
هوش مصنوعی: در برابر بیماران، آن کس که همدم مرگ است، بر اثر زمان، برگهای عمرش به آرامی در حال ریزش است.
او کشیده ز هفت عضوش جانتو همی گویی هفت کُه به میان
هوش مصنوعی: او با هفت عضو خود، جان تو را میکشد، انگار که هفت کوه به وسط میدان آمدهاند.
کرده ابلیس بهر طنّازیزین سخن بر بروت تو بازی
هوش مصنوعی: ابلیس به خاطر شیطنتهایش از این حرفها برای تو نمایشی ترتیب داده است.
در میان ار هزار کُه باشدمرگ یک دم چو خاک بر پاشد
هوش مصنوعی: در میان کوههای بلند اگر هم هزاران سال زندگی کنی، مرگ در یک لحظه به سراغت میآید و مثل خاک بر تو خواهد نشسته.
زین ترش بودنت در این زندانمرگ را کُند کی شود دندان
هوش مصنوعی: از تلخی و زهر زندگی در این حبس، مرگ هم به تأخیر میافتد و به زودی نمیتواند برای تو به سراغت بیاید.
مِه ز تو کِه ز تو به پیش تو مُردتو بزی خوش ترا که یارد بُرد
هوش مصنوعی: ماه، به خاطر تو از خود گذشت و به حضورت مرد. تو ای خوش قلب، بهتر است که زندگی خود را با کسی ادامه دهی که بتواند در سختیها به یاریات بیاید.
مردگان را به گِل سپردی توتو نمیری نه مرد خردی تو
هوش مصنوعی: تو مردگان را به خاک سپردی، اما خودت هرگز نمیمیری و در درک و خرد، بینظیری.
خود ترا مرگ بسته کی گیردتو امیری امیر کی میرد
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که تو در برابر مرگ مصون هستی و هیچ دلیلی برای ترس از آن وجود ندارد، زیرا تو در موقعیت و مقام بالایی قرار داری. وی را امیر مینامند و در نتیجه این مقام و جایگاه، مرگ را از او دور می‌کند.