بخش ۲ - فی شکایة اهل الزمان
هوش مصنوعی: در این شعر، شاعر به انتقاد از جامعه‌ای می‌پردازد که در آن افراد به بوالهوسی و نادانی مشغول‌اند و از علم و دین بی‌خبرند. آنها مانند حیوانات در پی لذت‌ها و ناکامی‌های خود هستند و از حقیقت و شرع غافل‌اند. شاعر با اشاره به حسد، خشم و شهوت، می‌گوید که این صفات در بین مردم رواج یافته و هیچ‌کس از خداوند و انسانیت نمی‌ترسد. او به حال رسول خدا و دین او افسوس می‌خورد و به یاد صحابه و آموزه‌های دینی می‌افتد که اکنون تحت‌الشعاع بی‌اعتنایی و فساد قرار گرفته‌اند. در نهایت، یادآور می‌شود که همه باید از راه راست و دین و شریعت پیروی کنند و به یاد مردان بزرگ دین باشند.
اندرین عصر بوالفضولی چندکرده از بر دو فصلک از ترفند
هوش مصنوعی: در این زمان، برخی به بیهودهگویی و فضولی پرداخته و از دو طرف برخی مسائل به طرز فریبندهای صحبت میکنند.
هیچ نادیده از علوم اثرهیچ نایافته ز حال خبر
هوش مصنوعی: هیچ چیز نادیدهای از علمها تاثیرگذار نیست و هیچ شخصی به حال خود آگاه نمیشود.
همچو خر مانده عاجز معلفکرده عمر عزیز خویش تلف
هوش مصنوعی: به مانند الاغی که ناتوان مانده، عمری گرانبهای خود را بیفایده هدر میدهد.
همه در بند لقمه‌ای و جماعهمه را خون حلال بر اجماع
هوش مصنوعی: همه مردم در پی خوراکی و ارتباطی هستند و هیچ‌کس از یکدیگر دور نیست و همه به نوعی وابسته به هم هستند.
همه چون گاو و خر کشندهٔ بارهمه اشتر صفت اسیر مهار
هوش مصنوعی: همه مانند گاو و خر هستند که بارهایی را حمل میکنند و همه مانند شترهایی هستند که به زنجیر کشیده شدهاند و وابسته به مهار هستند.
بی‌خبر جمله از حقیقت کارهمه از علم دین شده ناهار
هوش مصنوعی: همه از حقیقت و واقعیت دور هستند و تنها به علم دین توجه میکنند که باعث شده کارشان به سطحی پایینتر برسد.
به گه لقمه چون سبع تازانبه گه شهوه همچو خر یازان
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که برخی افراد در هنگام خوردن و نوشیدن مانند وحشیها عمل میکنند و در زمان لذتجویی و شهوتطلبی همچون الاغهای زبانبسته رفتار میکنند. افراد در هر دو حالت، به طور ابتدایی و غریزی عمل میکنند.
در غضب همچو شیر درّندهدر طلب همچو مرغ پرّنده
هوش مصنوعی: در حالت خشم، همانند شیر درنده و در تلاش برای به دست آوردن چیزی، شبیه به پرندهای هستم که در جستجوی پرواز است.
شهوت آن را که گشت مستولیهردو یکسان امام و مستملی
هوش مصنوعی: هرکس که درگیر شهوت و تمایلات آن شود، فارغ از مقام و موقعیت خود، به یک نوع تصرف و تسلط در میآید. در این حالت، فرقی نمیکند که فرد امام و رهبر باشد یا شخصی معمولی؛ همه در این احساس مشترک خواهند بود.
حسد و حقد و خشم و شهوت و آزگردشان اندر آمده چو پیاز
هوش مصنوعی: حسد، کینه، خشم، شهوت و طمع همچون لایههای پیاز در اطراف آنها جمع شدهاند و نشاندهندهی عواطف منفی و زشتی هستند که انسان را در بر گرفته‌اند.
نز خدا ترس و نه ز مردم شرمیکسو انداخته ره آزرم
هوش مصنوعی: نه از خدا میترسم و نه از مردم شرم دارم، همه موانع و حیا را کنار گذاشتهام.
همه در جستجوی دانگانهاز شریعت به جمله بیگانه
هوش مصنوعی: همه در تلاش هستند تا حقیقت و پیام اصلی دین را پیدا کنند، اما در این راه به اشتباه متوجه میشوند و از مسیر صحیح دور میشوند.
شرع را جمله پشت پای زدههریک از رای خویش رای زده
هوش مصنوعی: هر کس بر اساس دیدگاه خود به دستورات دینی بیتوجهی کرده و خواستههای خود را بر آن مقدم داشته است.
کرده منسوخ شرع را احکامهمه پیش مراد خویش غلام
هوش مصنوعی: بر اساس خواستهاش، همه قوانین و دستورات شرع را به فراموشی سپرده است.
ای رسول خدای بی‌همتایاز پی امتت ز بهر خدای
هوش مصنوعی: ای پیامبر خدا، که در عالم بینظیری، به خاطر امتت و به خاطر خدا تلاش میکنی.
در مدینه ز روضه سر بردارتا ببینی که کیست بر سرِ دار
هوش مصنوعی: در شهر مدینه، نگاهی به اطراف بینداز تا متوجه شوی که چه کسی در حال حاضر در بالای دار ایستاده است.
دین فروشان گرفته منبر توزار گشته شبیر و شبّر تو
هوش مصنوعی: دینفروشان، منبر تو را در اختیار گرفته‌اند و کسانی مانند شبیر و شبّر به زودی در شرایط سختی قرار خواهند گرفت.
باد بدرود شرع و سنّت تووان پسندیده راه امّت تو
هوش مصنوعی: باد به شیوۀ خود و از روی اصول و قوانین تو و همچنین راه پسندیدهی پیروانت را به وداع می‌گوید.
باد بدرود دین و شرع رسولگشت پیدا به جای فضل فضول
هوش مصنوعی: باد به وداع با دین و قوانین پیامبر برخواست و به جای فضیلت، بیفایدهگی نمایان شد.
باد بدرود صدق بوبکریفارغ از عیب و ریب و پر مکری
هوش مصنوعی: باد با صداقت و بیعیب و نقص به وداع مینشیند و از ترفندها و نیرنگها دور است.
باد بدرود هیبت عمریمنهزم گشته جمع دیو و پری
هوش مصنوعی: باد به آرامی میوزد و نشانهای از پایان یک دوران است. در این دوران، تجلی وحشت و قدرت موجودات تاریک و ترسناک از بین رفته است.
باد بدرود سیرت عثمانآنکه بود او مرتّب قرآن
هوش مصنوعی: باد به وداع می‌گوید از سیرت عثمان، کسی که قرآن را به خوبی و نظم خواند و حفظ کرد.
باد بدرود زخم تیغ علیآنکه او را خدای خواند ولی
هوش مصنوعی: باد به وداع میآید، زخم تیغ علی را یادآوری میکند؛ آن کسی که خود را خدا خواند.
وان گزیده جماعت اصحابهمه در راه دین اولوالالباب
هوش مصنوعی: آن افراد خاص که به انتخاب و گزینش آمدهاند، همگی در مسیر دین و اصول عاقلانه گام برمیدارند.
وان ستوده مهاجر و انصارهمه در راه شرع نیکوکار
هوش مصنوعی: و اینجا ستایش می‌شود مهاجران و انصار که همه در مسیر دین و قوانین خوب عمل میکنند.
و اهل صفّه موافقان رسولهمه فارغ ز عیب و ریب و فضول
هوش مصنوعی: اهل صفه که از یاران پیامبر هستند، از هرگونه عیب و شبهه و افزودنیها پاک و بینیاز هستند.