قصیدهٔ شمارهٔ ۱۲
هوش مصنوعی: در این شعر شاعر به اهمیت زبان و گفتار اشاره می‌کند و یادآوری می‌کند که گفتن واژه‌های نیکو و دوری از سخنان ناخوشایند می‌تواند به دوری از زیان کمک کند. او تأکید می‌کند که عقل دلیل گفتار است و انسان‌ها باید از درک عقلانی خود برای بیان حقایق بهره ببرند. همچنین، در این متن به اهمیت پنج حس اشاره می‌شود که به انسان کمک می‌کند تا دنیای اطراف خود را بشناسد و هنر و عیب‌های آن را درک کند. شاعر هشدار می‌دهد که جهل می‌تواند به زیان کشاندن انسان منجر شود و انسان باید با دانش و آگاهی، شناخت و اندازه‌گیری عمیق‌تری از جهان و عناصر آن پیدا کند. در نهایت، او به یادگیری و علم آموزی تأکید می‌کند تا مشکلات را حل کند.
خواهی که نیاری به سوی خویش زیان رااز گفتن ناخوب نگه‌دار زبان را
هوش مصنوعی: اگر نمیخواهی که به خودت آسیب برسانی، باید از بیان کلمات ناپسند خودداری کنی.
گفتار زبان است ولیکن نه مرا نیزتا سود به یک سو نهی از بهر زیان را
هوش مصنوعی: صحبت کردن کار زبان است، اما برای من فرقی نمیکند؛ چرا که اگر به خاطر سودی، آسیبی را نادیده بگیری، نتیجهاش متفاوت خواهد بود.
گفتار به عقل است، که را عقل ندادند؟مر گاو و خر و اشتر و دیگر حیوان را
هوش مصنوعی: گفتار به عقل بستگی دارد، اما آیا کسی را که عقل ندارد، میتوان پیدا کرد؟ حتی گاو و خر و شتر و سایر حیوانات نیز نمیتوانند به راستی صحبت کنند.
مردم که سخن گوید زان است که داردعقلی که پدید آرد برهان و بیان را
هوش مصنوعی: انسان‌ها زمانی صحبت میکنند که عقل و اندیشهای دارند که به آنها اجازه می‌دهد دلیل و توضیحاتی را ارائه دهند.
پس بچهٔ عقل آمد گفتار و نزیبدکه بچهٔ عقل تو زیان دارد جان را
هوش مصنوعی: در نتیجه، نتیجهگیریهای نادرست و بیاساس می‌تواند برای جان انسان دردسرساز و مضر باشد.
جان و خرد از امر خدایند و نهانندپیدا نتوان کرد مر این جفت نهان را
هوش مصنوعی: جان و عقل از خداوند سرچشمه میگیرند و نمیتوانیم این دو را که بهطور عمیق در وجود ما نهفتهاند، بهراحتی شناسایی و نمایان کنیم.
تن جفت نهان است و به فرمانْت روان استتاثیر چنین باشد فرمانِ روان را
هوش مصنوعی: تن و روح انسان بهطور پنهانی با یکدیگر مرتبط هستند و روح تحت تأثیر فرمانهایی حرکت می‌کند. این ارتباط و تأثیر به همین شکل است که روح بر اساس دستوراتی که میگیرد، عمل می‌کند.
فرمان روان جان و روان زی تو فرستادتا پروریَش ای بخرد جان و روان را
هوش مصنوعی: فرماندهی روح و جان را به سوی تو فرستادم تا آن را پرورش دهی، ای خردمند.
گر قابل فرمانی دانا شوی ورنیکردی به جهنم بدل از جهل جنان را
هوش مصنوعی: اگر با بصیرت و فهم درستی پذیرای فرمان باشی، در غیر این صورت، نادانی تو را به جهنم میکشاند و نعمتهای بهشت را از تو دور می‌کند.
زنهار به توفیق بهانه نکنی زآنکمعذور ندارند بدین خرد و کلان را
هوش مصنوعی: مراقب باش که بهانهای برای عدم موفقیت نیاوری، زیرا در این سن و سال کسی به این قبیل توجیهات توجه نمیکند.
بشناس که توفیق تو این پنج حواس استهر پنج عطا ز ایزد مر پیر و جوان را
هوش مصنوعی: بدان که موفقیت تو به این پنج حس بستگی دارد و این پنج حس، عطای پروردگار است که هم به پیران و هم به جوانان ارزانی داشته شده است.
سمع و بصر و ذوق و شم و حس که بدو یافتجوینده ز نایافتن خیر امان را
هوش مصنوعی: حواستان به حواس پنجگانهتان باشد؛ زیرا آنهایی که دنبال حقیقت میگردند، باید از نایافتن خیر و خوبی آگاه باشند.
دیدن ز ره چشم و شنیدن ز ره گوشبوی از ره بینی چو مزه کام و زبان را
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که انسان‌ها از طریق چشم و گوش خود دنیا را درک میکنند، اما نشانهها و احساسات عمیق‌تری وجود دارد که از راه حسها به ویژه بویایی و چشایی قابل تجربه هستند. به عبارتی، هر حس به نوعی درک خاصی از زندگی و تجربهها را به ما منتقل می‌کند.
پنجم ز ره دست پساوش که بدانینرمی ز درشتی چو ز خز خار خلان را
هوش مصنوعی: اگر پنجمی را از نزدیک مشاهده کنی، متوجه میشوی که نرمی و لطافت در برابر سختی و خشونت وجود دارد، مانند خارهایی که در دل باغ وجود دارد.
محسوس بود هرچه در این پنج حس آیدمحسوس مر این را دان معقول جز آن را
هوش مصنوعی: هر چیزی که از طریق پنج حس ما قابل احساس باشد، واضح و درکشدنی است؛ اما بدان که غیر از اینها، چیزهایی هم وجود دارند که معقول و منطقی هستند و با حسهای ما قابل درک نیستند.
این پنج درِ علم از آن بر تو گشادندتا باز شناسی هنر و عیبِ جهان را
هوش مصنوعی: این پنج درِ علم به روی تو باز شد تا بتوانی هنر و نواقص جهان را بشناسی.
اجسام ز اجرام و لطافت ز کثافتتدویر زمین را و تداویر زمان را
هوش مصنوعی: اجسام از آسمانها و اجرام آسمانی نشأت میگیرند و لطافت و لطافتهای موجود در آنها از چیزهای سنگین و کثیف نشأت میگیرد. زمین و زمان نیز تحت تأثیر این تغییرات و تحولات هستند.
ارکان و موالید بدو هستی دارندتا نیر درو مشمر در وی حدثان را
هوش مصنوعی: اجزای اصلی و موجودات در این جهان، از یک منبع و اساس به وجود آمدهاند که باید به آن توجه شود و در این میان، تغییرات و تحولاتی که در آن رخ می‌دهد نیز قابل تامل است.
این را که همی بینی از گرمی و سردیاز ترّی و خشکی و ضعیفی و توان را
هوش مصنوعی: آنچه که مشاهده میکنی از تغییرات دما، رطوبت و خشکی و همچنین از حالات ناتوانی و قدرت انسان است.
گرمای حزیران را مر سردی دی رامر ابر بهاری را مر باد خزان را
هوش مصنوعی: گرمای فصل تابستان را با سردی دی ماه مقایسه نکن، ابرهای بهاری را با بادهای خزان یکسان ندراش.
وین از پی آن نیست که تا نیست شود طبعوین نیست عرض طالع علم سرطان را
هوش مصنوعی: این گفته بیانگر این است که هدف از برخی مسائل و تفکرات، به دست آوردن آگاهی یا درکی عمیقتر از جزئیات زندگی و سرنوشت نیست. در واقع، این جملات به ما میگوید که حتی اگر ما به شناخت و فهم بیشتری دست یابیم، باز هم نمیتوانیم همه جوانب زندگی و تقدیر خود را کاملاً درک کنیم.
قصد دبران نیست سوی نیستی اویاری‌گر او دان به حقیقت دبران را
هوش مصنوعی: منظور این است که هدف و مقصد همیشه به سمت ناپایداری و عدم وجود نیست؛ بلکه کسی که در صورت لزوم به او کمک می‌کند، واقعاً به حقیقت و واقعیت معنا می‌دهد.
ترتیب عناصر نشناسی نشناسیاندازهٔ هرچیز مکین را و مکان را
هوش مصنوعی: ترتیب و چیدمان اجزا و عناصر را باید بشناسی، همچنین باید اندازه و مکان هر چیزی را درک کنی.
مر آتش سوزان را مر باد سبک رامر آبِ روان را و مر این خاکِ گران را
هوش مصنوعی: آتش سوزان را برمیدارم، باد ملایم را میگیرم، آب روان را هم با خود میبرم و این خاک سنگین را نیز از جا تکان میدهم.
وز علم و عمل هرچه تو را مشکل گرددشاید که بیاموزی، ای خواجه، مر آن را
هوش مصنوعی: اگر از علم و عمل مطلبی برایت دشوار شد، احتمالاً باید آن را یاد بگیری، ای آقا.