قصیدهٔ شمارهٔ ۱۱۶
هوش مصنوعی: در این شعر، شاعر به بررسی تمایل انسان به آرزو و خواسته‌های دنیوی می‌پردازد و یادآور می‌شود که در این مسیر، انسان باید از رنجها و سختی‌ها عبور کند تا به آرامش و خوشبختی دست یابد. او تأکید می‌کند که معانی واقعی ثروت و خوشبختی نه در مال و نعمت‌های ظاهری، بلکه در دانش و خودشناسی است. همچنین، شاعر به اهمیت نماز و بندگی خداوند اشاره کرده و در نهایت، برای رسیدن به حقیقت و سعادت واقعی، به سفر معنوی و پرهیز از تعلقات دنیوی دعوت می‌کند. در این مسیر، انسان باید به خداوند اعتماد کند و از وسوسه‌های دنیوی دوری گزیند.
ای تو را آروزی نعمت و نازآز کرده عنان اسپ نیاز
هوش مصنوعی: تو که آرزوی نعمت و ناز را در دل داری، افسار اسب نیازت را سخت گرفتهای.
عمرت از تو گریزد از پس آزتو همی تاز در نشیب و فراز
هوش مصنوعی: زندگیات از تو دور می‌شود و پشت سر تو در فراز و نشیبها به سمت جلو حرکت می‌کند.
بر در بخت بد فرود آیدهر که گیرد عنان مرکبش آز
هوش مصنوعی: هر کسی که در زندگیاش به سمت مشکلات و بدبختیها برود، در نهایت دچار مصیبت و گرفتاری خواهد شد.
چونکه سوی حصار خرسندینستانی ز شاه آز جواز؟
هوش مصنوعی: وقتی به سوی دیوار خوشی میروی، چرا از شاه اجازهٔ ورود نمیگیری؟
ز آرزوی طراز توزی و خززار بگداختی چو تار طراز
هوش مصنوعی: از آرزوی زیبایی و لذت بهاری، چون تار و پود در آتش عشق ذوب شدی.
زانچه داری نصیب نیست تو راجز شب و روز رنج و گرم و گداز
هوش مصنوعی: آنچه که تو از آن برخوردار هستی، جز روزها و شبها و زحمت و تلاشی که میکشی نصیبی برایت ندارد.
چون نپوشی، چه خز و چه مهتابچون نبوئی، چه نرگس و چه پیاز
هوش مصنوعی: اگر خود را پنهان نکنید، زیبایی شما مانند خز و نور ماه به چشم نخواهد آمد؛ و اگر خود را نشان ندهید، مانند نرگس و پیاز به چشم نخواهید آمد.
با تو انباز گشت طبع بخیلنشود هر کجا روی ز تو باز
هوش مصنوعی: وقتی که تو در کنارم هستی، دل تنگی و بخل از بین میرود؛ هر جا که روی به تو باز کنم، احساس خوبی پیدا میکنم.
رنج بی‌مال بهرهٔ تو رسیدمال بی‌رنج بهرهٔ انباز
هوش مصنوعی: مشکلات و سختیهایی که از فقر و بیپولی به تو میرسد، در حقیقت نصیب تو شده است. اما کسی که با سرمایه و دارایی زندگی می‌کند، لذتی را که از تلاش و کوشش بهدست میآید، تجربه نمیکند.
آن نه مال است که‌ش نگه‌داریتا نپرد چو باز بر پرواز
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که چیزی که ارزش واقعی دارد، نباید به خاطر نگهداری و محافظت از آن، از زندگی و آزادی خود بگذریم. اگر چیزی به ما تعلق دارد، باید از آن بهرهبرداری کنیم و اجازه دهیم که به طبیعت خود ادامه دهد، نه اینکه آن را در قید و بند نگه داریم.
آن بود مال که‌ت نگه دارداز همه رنجها به عمر دراز
هوش مصنوعی: دارایی حقیقی آن است که تو را از تمام مشکلات و سختی‌ها در طول زندگی حفظ کند.
بفزاید اگر هزینه کنیشبا تو آید به روم و هند و حجاز
هوش مصنوعی: اگر هزینهای را صرف کنی، موجب افزایش آن خواهد شد و میتوانی به سفرهایی در مناطق مختلفی مانند روم، هند و حجاز بروی.
نتواند کسیش برد به قهرنتواند کسش برید به گاز
هوش مصنوعی: هیچکس نمیتواند به زور او را بگیرد و هیچکس نمیتواند او را با ترفند از میان ببرد.
جز بدین مال کی شود بر مردبه دو عالم در سعادت باز؟
هوش مصنوعی: به غیر از مال چه چیزی باعث می‌شود که انسان در این دو جهان به خوشبختی دست یابد؟
کی تواند خرید جز دانابه چنین مال ناز بی‌انداز؟
هوش مصنوعی: کیست که بتواند این گنج با ارزش را خریداری کند جز کسی که دانا و آگاه به ارزش آن باشد؟
در نگنجد مگر به دل، که دل استکیسهٔ دانش و خزینهٔ راز
هوش مصنوعی: فقط دل میتواند جایگاه واقعی دانش و اسرار باشد؛ زیرا دل مانند کیسهای است که پر از دانش و رازهاست.
گر بدین مال رغبت است تو راکیسه‌ت از حشوها بدو پرداز
هوش مصنوعی: اگر به این ثروت علاقهمندی، پس بهتر است که کیسهات را از چیزهای بیفایده پر نکنی.
کیسهٔ راز را به عقل بدوزتا نباشی سخن‌چن و غماز
هوش مصنوعی: رازهایت را با عقل و درایت حفظ کن تا گرفتار سخنچینی و خیانت نشوی.
وز نماز و زکات و از پرهیزکیسه را بندهای سخت بساز
هوش مصنوعی: از نماز و زکات و پرهیز، برای خود ثروتی محکم و مقاوم بساز.
چون به حاصل شودت کیسه و بندبه تو بدهم من این دلیل و جواز
هوش مصنوعی: وقتی که به موفقیت برسی و به ثروت دست پیدا کنی، من هم با کمال میل و دلگرمی، این دلیل و اجازه را به تو میدهم.
بر کشم مر تو را به حبل خدایبه ثریا ز چاه سیصد باز
هوش مصنوعی: من تو را به یاری خداوند از چاه عمیق میکشیدم و به اوج بلندی میرسانم.
بنمایمت حق غایب رادر سرائی که شاهد است و مجاز
هوش مصنوعی: به تو نشان میدهم حقیقتی پنهان را در مکانی که هم حضور دارد و هم نمادین است.
تا ببینی که پیش ایزد حقایستاده است این جهان به نماز
هوش مصنوعی: ببین که این جهان چقدر در برابر خداوند احترام گذاشته و در حال عبادت است.
بنمایم دوانزده صف راستهمه تسبیح‌خوان بی‌آواز
هوش مصنوعی: در اینجا، شاعر میگوید که میخواهم دوازده صف از افرادی که تسبیح میگویند و در حال عبادت هستند را به نمایش بگذارم، اما بدون اینکه صدایی از آنها بیاید. این تصویر نشاندهندهی صحنهای آرام و متمرکز بر عبادت است.
چون ببینی از این جهان انجامبشناسی که چیستش آغاز
هوش مصنوعی: وقتی که ببینی پایان این جهان را، متوجه خواهی شد که آغاز آن چیست.
این طریقی است که‌ش نبیند چشموین شکاری است که‌ش نگیرد باز
هوش مصنوعی: این راهی است که هیچکس نمیتواند آن را ببیند و این شکار است که هیچ پرندهای نمیتواند به آن دست یابد.
بر پی شیر دین یزدان رواز پی خر گزافه اسپ متاز
هوش مصنوعی: به دنبال پرچم و راه راست دین خدا برو و از دنبال بیهودهگوییها و سخنان بیاساس دوری کن.
این رمهٔ بی‌کرانه می‌بینیکور دارد شبان و لنگ نهاز
هوش مصنوعی: این دستهٔ بزرگ و بینهایت را میبینی که شبانی نابینا دارد و چوپانی که لنگ است.
گرد ایشان رمنده کرد مرااز سر خان و مان و نعمت و ناز
هوش مصنوعی: وجود آنها مرا از خانه و زندگی و نعمت و آسایش دور کرد.
چه کند مرد جز سفر چو گرفتگرگ صحرا و مرغزار گراز؟
هوش مصنوعی: مرد هنگامی که در خطر قرار میگیرد، چه کار دیگری میتواند بکند جز اینکه به سفر برود و از موقعیت خطرناک دور شود؟ زمانی که روباه و گرگ در بیابان و جنگل او را تهدید میکنند، تنها راه نجاتش فرار و جستجوی جایی امنتر است.
گر ستوهی ز «قال حدثنا»سر به سر خدای دار فراز
هوش مصنوعی: اگر از شنیدن مکرر صحبتهای تکراری خستهای، به خدای خود پناه ببر و به او اتکا کن.
که مرا دید رازدار خدایحاجب کردگار بنده‌نواز
هوش مصنوعی: کسی که مرا دید، رازی را که خدا برایش آشکار کرده، نزد خودش نگهداشت و به من احترام گذاشت.
امت جد خویش را فریاداز فریبنده زوبعهٔ هماز
هوش مصنوعی: اجتماع از فریبها و نیرنگهای طوفانزای دشمنان خویش را آگاه میسازد.
خار یابد همی ز من در چشمدیو بی‌حاصل دوالک باز
هوش مصنوعی: خار از من در چشم دیو بیفایدهای پیدا می‌شود، مانند دوالک که به طور بیجهت باز میگردد.
از سخن‌های من پدید آمدبر تن آستین حق طراز
هوش مصنوعی: از گفتارهای من بر تن آستین حقیقتی نمایان شد.
سخنم ریخت آب دیو لعینبه بدخشان و جرم و یمگ و براز
هوش مصنوعی: حرف من همچون آب، دسیسههای شیطانی را به مناطق بدخشان، جرم، یمگ و براز پخش کرده است.
مرد دانا شود ز دانا مردمرغ فربه شود به زیر جواز
هوش مصنوعی: مرد باهوش از دانایی دیگران بهرهمند می‌شود، مثل این که مرغ چاق و سالم زیر سرپناه خوبی قرار میگیرد.