قصیدهٔ شمارهٔ ۱۷۳
هوش مصنوعی: این متن به بررسی مفهوم شرافت و زندگی انسان می‌پردازد. نویسنده از تن و جسم صحبت می‌کند و این نکته را بیان می‌کند که شرافت واقعی به ویژگی‌های درونی انسان بستگی دارد نه به ظاهر و نسل. او تأکید می‌کند که انسان باید علم و دانایی را پرورش دهد و از طریق پرورش جان خود به شرافت و بزرگی دست یابد.
نویسنده به مقایسه دیو و فرشته می‌پردازد و می‌گوید که انسان می‌تواند بین خوبی و بدی انتخاب کند و این انتخاب او را به سمت شرافت یا پستی می‌برد. او به اهمیت توبه و دوری از کارهای بد اشاره می‌کند و بر این باور است که حقیقت زندگی در جاودانگی روح نهفته است نه در جسم مادی.
همچنین، سخن گفتن و علم‌آموزی به عنوان ابزارهایی معرفی می‌شود که انسان را به تعالی می‌رسانند. نویسنده با آوردن مثال‌های مختلف، تأکید می‌کند که انسان باید همواره در پی علم و دین باشد تا به درک و شرافت واقعی دست یابد. در نهایت، متوجه می‌شویم که شرافت واقعی به درون و روح انسان مربوط می‌شود و نه به ظواهر و مادیات.
ای تن تیره اگر شریفی اگر دوننبسهٔ گردونی و نبیرهٔ گردون
هوش مصنوعی: ای بدن تیره، اگر تو نیکو و شریف هستی، نباید خود را به سرنوشت و قضا و قدر وامیگذاشتی و فرزند آن سرنوشت میشوی.
نیست به نسبت بس افتخار که هرگزنبسهٔ گردونِ دون نبود مگر دون
هوش مصنوعی: هیچ افتخاری برتر از این نیست که هرگز کسی از طبقه پایین، به خاطر موقعیت خود در عرصه زندگی، به دیگران افتخار نکرده است.
آنکه شریف است همچو دون نه به ترکیباز رگ و موی است و استخوان و پی و خون؟
هوش مصنوعی: شخص با ارزش و محترم، تنها به خاطر داشتن ترکیب ظاهری از رگ و موی بدن نیست؛ ویژگی‌های او به عمق وجودش و شخصیتش برمیگردد.
گر تو شریفی و بهتری تو ز خویشانچونکه بری سوی خویشِ خویش شبیخون؟
هوش مصنوعی: اگر تو انسان شریفی هستی و از دیگران بهتر، پس چرا به خانوادهات خیانت میکنی و به آنها آسیب میزنی؟
بلکه به جان است، نه به تن، شرفِ مردنیست جسدها همه مگر گِل مسنون
هوش مصنوعی: اصل شرف و شخصیت در وجود فرد به روح و جان اوست، نه به جسم و ظاهرش. جسم آدمی می‌تواند مثل اجساد دیگر باشد، اما آنچه انسانیت و ارزش او را تعیین می‌کند، عمق روح و اخلاق اوست.
تن صدف است ای پسر، به دین و به دانشجانت بپرور درو چو لؤلؤ مکنون
هوش مصنوعی: ای پسر، بدن تو مانند صدف است؛ پس به ایمان و دانش خود جانت را در آن پرورش ده. مانند مرواریدی که درون صدف پنهان است، نباید خود را بیارزش نشان دهی.
اهرون از علم شد سمر به جهان درگر تو بیاموزی، ای پسر، توئی اهرون
هوش مصنوعی: اهرون به خاطر علم و دانشش در دنیا مشهور شد. اگر تو هم یاد بگیری، ای پسر، مثل اهرون درخشان خواهی شد.
نیک و بد و دیوی و فریشتگی راسوی خردمند هست مایه و قانون
هوش مصنوعی: نیک و بد، وجود دیو و فرشته، همگی برای انسان خردمند دارای اصول و قوانینی هستند که او را راهنمایی میکنند.
مادر دیوان یکی فریشته بوده استفعل بدش کرد زشت و فاسق و ملعون
هوش مصنوعی: مادر دیوان یک فرشته بوده، اما رفتار زشت و ناپسند او باعث شده که به سرنوشت بدی دچار شود.
راه تو زی خیر و شرّ هر دو گشاده استخواهی ایدون گرای و خواهی ایدون
هوش مصنوعی: راه تو برای خیر و شر هر دو باز است؛ اگر بخواهی میتوانی به سوی خیر بروی و اگر بخواهی به سمت شر.
دیو و فرشته به خاک و آب درون شددیو مغیلان شد و فریشته زیتون
هوش مصنوعی: دیو و فرشته در عالم ماده شکل گرفتند، دیو به شکل موجودی زشت و ناپسند درآمد و فرشته به شکل موجودی پاک و نیکو، مانند درخت زیتون.
داد کن ار نام نیک خواهی ازیراکنامور از داد گشت شهره فریدون
هوش مصنوعی: اگر میخواهی نام نیک داشته باشی، باید به دیگران کمک کنی، زیرا از طریق داد و کمک به مردم است که فریدون به شهرت رسید.
هزل ز کس مشنو و مگوی ازیراکعقل تو را دشمن است هزل، چو هپیون
هوش مصنوعی: از کسی حرف بیخود نزن، و از تو هم کسی را به حماقت نکش. عقل تو با بیخودی دشمن است، مانند حسادت.
چند بنالی که بد شده‌است زمانه؟عیب تنت بر زمانه برفگنی چون؟
هوش مصنوعی: چند بار برای بدیهای دنیا شکایت میکنی؟ اشکال وجود خودت را به گردن زمانه نگذار.
هرگز کی گفت این زمانه که «بد کن»؟مفتون چونی به قول عامهٔ مفتون؟
هوش مصنوعی: هرگز کسی نگفته است که این زمانه بدی می‌کند. چرا تو به حرف مردم توجه میکنی و خودت را به چنگال این افکار میسپاری؟
تو شده‌ای دیگر، این زمانه همان است،کی شود ای بی‌خرد زمانه دگرگون؟
هوش مصنوعی: تو تغییر کردهای، اما این زمانه همانند گذشته باقی مانده است. کی میخواهی زمانهای متفاوت و بهتر پیش بیاید، ای کسی که درک درستی از اوضاع نداری؟
دل به یقین ای پسر خزینهٔ دین استچشم تو چون روزن است و گوش چو پرهون
هوش مصنوعی: به یقین دل تو گنجینهای از دین و ایمان است. چشمانت مانند روزنهای هستند که نور را به درون میآورند و گوشت مانند زنگاری است که صداها را میشنود.
گوهر دین چون در این خزینه نهادیروزن و پرهون رو تو سخت کن اکنون
هوش مصنوعی: نیکی و ارزشهای دینی را در دل خود نگهدار، و در این دوران سخت، با عزم و ارادهای قوی به پیش برو.
روزن و پرهون چو بسته گشت، خیانتراه نیابد بسوی گوهر مخزون
هوش مصنوعی: وقتی درها و راههای ورودی بسته شود، خیانت و نیرنگ نمیتواند به گنجینههای باارزش دست یابد.
منگر سوی حرام و جز حق مشنوتا نبرد دیو دزد سوی تو آهون
هوش مصنوعی: به چیزی که حرام است نگاه نکن و جز حق را نشنو تا شیطان دزد تو را فریب ندهد.
توبه کن از هر بدی به تربیت دینجانت چو پیراهن است و توبه چو صابون
هوش مصنوعی: از هر کار ناپسند دست بکش و به اصلاح روح و روان خود بپرداز، چراکه روح تو همچون پیراهنی است که نیاز به پاکیزگی دارد و توبه مانند صابونی است که آن را تمیز می‌کند.
زنده به آبند زندگان که چنین گفتایزد سبحان بی‌چگونه و بی‌چون
هوش مصنوعی: زندگان با آب زندهاند، چرا که خداوند بزرگ این را بهگونهای بدون قید و شرط بیان کرده است.
هرکه مر این آب را ندید، در این آبتشنه چو هاروت ماند غرقه چو ذوالنون
هوش مصنوعی: هر کسی که این آب را نبیند، مانند هاروت، که تشنه میماند، غرق در حسرت و درگیریهای دنیوی خواهد بود، مانند ذوالنون.
زنده نباشد حقیقت آنکه بمیردگرچه به خاک اندرون نباشد مدفون
هوش مصنوعی: حقیقت هر چیزی که بمیرد زنده نیست، حتی اگر به خاک هم سپرده نشود.
زنده ز ما ای پسر نه این تن خاکی استسوی پیامبر، نه نیز سوی فلاطون
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که حقیقت و وجود انسانی فراتر از این جسم مادی و خاکی است. ما باید به روح و معنای عمیقتری نگاه کنیم، نه اینکه خود را محدود به دنیا و آموزههای صرفاً مادی کنیم. در واقع، ما باید به سوی پیامبران و آرمانهای بزرگ و نه به سمت فلسفههای محدود بشری حرکت کنیم.
بلکه ز ما زنده و شریف و سخن گوینیست مگر جان بر خجسته و میمون
هوش مصنوعی: در بین ما، تنها کسی که زنده، با احترام و توانمند در سخن گفتن است، کسی است که روحش شاد و نیکبخت باشد.
زنده به آب خدای خواهی گشتننه تو به جیحون مرده و نه به سیحون
هوش مصنوعی: اگر بخواهی به خدا نزدیک شوی و زندهات کند، نه به آب جیحون و نه به سیحون نیازی نداری.
هر که بدین آب مرده زنده شد، او رازنده نخواند مگر که جاهل و مجنون
هوش مصنوعی: هر کسی که با این آب مرده زنده شود، نمیتوان او را زنده نامید جز اینکه جاهل و دیوانه باشد.
مردم اگر ز آب مرده زنده بماندیخلق نمردی هگرز بر لب جیحون
هوش مصنوعی: اگر مردم میتوانستند از آب مرده زنده شوند، دیگر هیچکس نمیمرد، حتی اگر بر لب جیحون باشند.
آب خدای آنکه مرده زنده بدو کردآن پسر بی‌پدر برادر شمعون
هوش مصنوعی: آب مایه حیات است و می‌تواند مردهها را زنده کند. این جمله به شخصی اشاره دارد که پسر یتیمی است و همچنین به برادر شخصی به نام شمعون اشاره شده است.
در دهن پاک خویش داشت مر آن راوز دهنش جز به دم نیامد بیرون
هوش مصنوعی: او در دهن پاک خود آن را نگه داشت و از دهنش چیزی جز نفس بیرون نیامد.
اصل سخنها دم است سوی خردمندمعنی، باشد سخن به دم شده معجون
هوش مصنوعی: سخن اصلی و درست، به عملکرد عقل و خرد بستگی دارد. وقتی که فردی دانا به سخن می‌گوید، کلامش مانند یک معجون ارزشمند است که از ترکیب فکر و تجربه به وجود آمده است.
گر به فسون زنده کرد مرده مسیحاجز سخن خوب نیست سوی من، افسون
هوش مصنوعی: اگرچه مسیحا با جادو مرده را زنده کرد، اما برای من هیچ چیزی جز سخن زیبا و دلنشین وجود ندارد.
بنگر نیکو تو، از پی سخن، ادریسچون به مکان‌العلی رسید ز هامون
هوش مصنوعی: بنگر که ادریس چگونه با تلاش و علم خود به مرتبه بلند و والایی رسید. از آنجا که او از دیاری دور و با دانش و کوشش خود به این مقام دست یافت، این را در نظر داشته باش که چقدر مهم است که ما نیز در پی سخن و دانش باشیم.
گر تو بیاموزی ای پسر سخن خوبخوار شود پیش تو خزانهٔ قارون
هوش مصنوعی: اگر تو یاد بگیری، ای پسر، دانشی که به دست میآوری بسیار ارزشمندتر از ثروت قارون خواهد بود.
گرچه عزیز است زر زرت ندهد میرچون سخنت خوب و خوش نیامد و موزون
هوش مصنوعی: هرچند طلا ارزشمند است، اما در برابر سخن خوب و موزون، چیزی از آن نمیتواند خریداری شود.
گفتهٔ دانا چو ماه نو به فزون استگفتهٔ نادان چنان کهن شده عرجون
هوش مصنوعی: گفتههای حکیمانه و دانا با ارزش و نو هستند، مانند ماه نو که در آسمان تازه و زیبا میدرخشد. اما سخنان نادان به گونهای قدیمی و بیارزش شدهاند که مانند عود سوخته و بیرنگ است.
فضل طبرخون نیافت سنجد هرگزگرچه ز دیدن چو سنجد است طبرخون
هوش مصنوعی: کسی که فضل و حسنش کم است، هرگز به مقام و ارزش سنجد (یک میوه با خاصیت) نخواهد رسید، گرچه از نظر ظاهر و جلوه، شبیه سنجد باشد.
فضل سخن کی شناسد آنکه نداندفضل اساس و امام و حجت و ماذون؟
هوش مصنوعی: کسی که اهمیت و ارزش سخن را نمیداند، چگونه می‌تواند فضل و برتری آن را بشناسد، در حالی که این برتری به اساس و رهبری و مجوز مرتبط است؟
طبع تو ای حجت خراسان در زهددُرّ همی درکشد به رشته همیدون
هوش مصنوعی: ای حجت خراسان، تو با طبع زاهدانهات در زهد و پارسایی به خوبی درک میکنی و آن را به رشتهای از حکمت و علم پیوند میزنی.
چون دلت از بلخ شد به یمگان خرسندپس چه فریدون به سوی تو چه فریغون
هوش مصنوعی: وقتی قلبت از بلخ (روستای بلخ) به یمگان (منطقهای در افغانستان) خوشحال شد، دیگر چه فرقی می‌کند فریدون (پادشاه افسانهای) به سمت تو بیاید یا فریغون (شخصیتی دیگر)؟