بخش ۸۷ - در بیان کل مامیز تموه با رهامکم فهو مخلوق مثلکم و مردود الیکم
هوش مصنوعی: این متن درباره علم و معرفت و چگونگی درک حقیقت است. شاعر می‌گوید که علم تنها تصویری از حقایق است و باید به عمق این تصاویر و تأثیراتشان توجه کنیم. او به این نکته تأکید می‌کند که درک واقعی در زندگی مستلزم فراتر رفتن از وهم و خیال است و اینکه بسیاری از انسان‌ها در شناخت یزدان دچار نادانی‌اند.
شاعر همچنین به نقصان‌ها و محدودیت‌های انسان در فهم و شناخت اشاره می‌کند و بیان می‌کند که فهم نادرست ناشی از خیال و توهم است. در نهایت، او از افرادی که در جستجوی حقیقت هستند می‌خواهد که از تصورات غلط خود دور شوند و با علم و تحقیق به شناخت واقعی برسند. در پایان، به ارزش علم و آگاهی اشاره کرده و آن را به عنوان میوه‌ای گرانبها تشبیه می‌کند.
علم تو جانا بجز تصویر نیستخود ببین تصویر جز تأثیر چیست
هوش مصنوعی: عزیزم، علم تو تنها یک تصویر است. خودت ببین که این تصویر چه تأثیری دارد.
خود خیالت می‌تراشد صورتیسازد آن را بهر فهمت آلتی
هوش مصنوعی: ذهن تو به صورتی خاص تصویری از آنچه در خیال داری میسازد که برای درک بهتر تو به کار آید.
خود تراشیده کجا یزدان بودخاک عالم بر سر نادان بود
هوش مصنوعی: خود تو را کجا یزدان میداند، در حالی که خاک جهان بر سر نادانان نشسته است.
غیر صورت نیست فهمت ای ظریفچیست صورت غیر مخلوقی ضعیف
هوش مصنوعی: ای ظریف، فهم تو جز از طریق صورت و شکل نیست، پس چگونه میتوانی به غیر از این مخلوق ضعیف فکر کنی؟
هیچ در خارج تو دیدی جان منصاحب آن صورت جانان من
هوش مصنوعی: هیچگونه موجودی در دنیای بیرون نمیبینی، جان من، مگر آنکه آن زیبایی محبوب من را در آن مشاهده کنی.
چون ندیدی آن اثر را وهم دانکار دست وهم را خالق مخوان
هوش مصنوعی: وقتی آن نشانه را ندیدی، بدان که خیال و توهم چیزی جز خیالی بیپایه هستند و نباید خالق را از روی آنچه نمیبینی، به اشتباه نسبت به خیال نسبت داد.
آنچه در ذهن تو آید ای فتیهست مخلوقی چو تو بی دست و پا
هوش مصنوعی: هر چیزی که در ذهنت میگذرد، ای جوان، مخلوقی مشابه تو است، اما بدون دست و پا.
بلکه از تو پست‌تر صد مرحلههیچکس او را نگیرد چلمله
هوش مصنوعی: هیچکس در این دنیا به اندازه تو پایینتر نیست و به همین خاطر هیچکس به اوج نخواهد رسید.
چون نه او را کردی از کس انتزاعبلکه خود کردیش از وهم اختراع
هوش مصنوعی: چون تو او را از دیگران جدا نکردی، بلکه خودت او را از خیال و تصور جدا ساختی.
نیست او را بازگشتی در برونبازگشتش هست وهم واژگون
هوش مصنوعی: او دیگر بازگشتی ندارد، اما درونش بازگشتی وجود دارد که حالتی معکوس دارد.
خاک را نسبت کجا با روح پاکبر سر ادراک اهل خاک خاک
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که خاک و ماده، نسبت به روح و آگاهی انسان‌ها در مرتبه پایینتری قرار دارند. روحهای پاک و آگاه به بهشت و عوالم بالاتر تعلق دارند و درک آنها فراتر از دنیای مادی است. اهل خاک، به دنیای مادی و جهانی که در آن زندگی میکنیم، مرتبط هستند و در برابر ماهیت بالای روح، محدودند.
آنکه در دانایی خود عاجز استفکر او در درک حق ناجایز است
هوش مصنوعی: کسی که در دانش خود ناتوان است، نمیتواند به درک حقیقت برسد.
آنکه خود را می‌نداند چیست آنکی شناسد پاک یزدان کیست آن
هوش مصنوعی: کسی که خودش را نمیشناسد، چطور میتواند ببیند که پروردگار پاک چیست؟
جمله فرسادان در اینجا ابلهندعارفان سرگشته‌اند و والهند
هوش مصنوعی: در اینجا تمام نابخردان بیخود و بیجهت هستند و عارفان نیز در حیرت و شگفتی به سر میبرند.
دوربینان جمله کورند و ضریرتیزهوشان ابلهند و در زحیر
هوش مصنوعی: همه افرادی که به ظاهر، تیزبین و هوشیار به نظر میرسند، در واقع کور و ناتوان از درک حقیقت هستند و عقلشان در مسائلی که باید آگاه باشند، ضعیف است.
زمره ی کروبیان ماندند ماتفرقهٔ روحانیان اندر سُبات
هوش مصنوعی: جمعی از فرشتگان در حال تحیر و شگفتی مشاهده میکنند که گروهی از روحانیان در آرامش و ثبات به سر میبرند.
قلعهٔ این قاف را عنقا ندیدنی نهنگی قعر این یم را رسید
هوش مصنوعی: در این قافله، هیچ نشانی از پرنده ایافریدهی mythical به نام عنقا وجود ندارد و همچنین نهنگی که به اعماق این دریا برسد نیز دیده نمیشود.
بر زمین افکند این بار گرانناقه‌ها از جملهٔ کنجر تتان
بار گران را به زمین انداخت. شترها چون فیل جنگی فریبکارند.
اندرین ره یک قدم چون تاختندتوسنان تنها به خاک انداختند
[آن فیلها] چون در این راه کمی تاختند، تنها کاری که کردند سرنگونی اسبها بود!
بحر ناپیدا کنار است ای رفیقهین مران کشتی که می‌گردی غریق
هوش مصنوعی: ای دوست، دریا پنهان و عمیقی در کناره است؛ پس کشتی را نران، چرا که در حال گردش هستی و ممکن است به مشکلاتی برخورد کنی.
دشت ناپیدا کرانست ای پسرهان مران مرکب که می‌آید به سر
هوش مصنوعی: ای پسر، دشت وسیع و نامشخصی پیش روست؛ بنابراین، دست از حرکت بکش و با اسبت به جلو نرو، چون این مسیر خطرناک است.
ما عرفناک از دلیل ره شنوپس عصا دورافکن و دیگر مرو
هوش مصنوعی: ما از نشانهها و دلایل مسیر تو را شناختیم، پس عصایت را کنار بگذار و دیگر ادامه نده.
چون نشان از هستی خود یافتیآنچه شاید یافت ای جان یافتی
هوش مصنوعی: وقتی که وجود خود را شناختهای، همه چیزهایی را که ممکن است به دست آوری، به دست آوردهای ای روح!
آسمان علم را این محور استآفتابش این و اینش اختر است
هوش مصنوعی: آسمان علم دارای مرکزی است که مانند خورشید میدرخشد و ستارههایش به عنوان نشانهها و راهنماهای آن به شمار میروند.
میوهٔ بستان علم این است اینلؤلؤ عمان علم اینست این
هوش مصنوعی: این همراه بافت باغ علم، نشان دهنده وجود گوهر و ارزشمندی است که در این زمینه به دست آمده است. مثل لؤلؤی گرانبهایی که به دست آمده و نشانهای از دانش و آگاهی عمیق است.
ای خوش آن تاجر که آن لؤلؤ خریدای خنک کامی که از این میوه چشید
هوش مصنوعی: خوشا به حال آن تاجر که مروارید را خرید، خوشبخت کسی که از این میوه لذت برد.
هستی ما هستِ مطلق شد برآنمنکشف از راه تحقیق و عیان
هوش مصنوعی: وجود ما همواره و به طور کامل آشکار است و این حقیقت از طریق تحقیق و مشاهده به ما نمایان شده است.
نی ز تقلید نیا و مام خویشداخل اسلام کرده نام خویش
هوش مصنوعی: با تقلید از پدر و مادر خود به دین اسلام نپیوند و نام خود را با آن نساخت.