بخش ۱۹۲ - در خواب دیدن شخصی عابدی را که مرده بود و استفسار احوال آن نشأة
هوش مصنوعی: در این شعر، عابد نیکبختی پس از مرگ خود در عالم خواب به سخن می‌آید و از حق می‌پرسد که با او چه کرده است. او بیان می‌کند که به خاطر اعمال خود، به محضر حق رفته و از او خواسته‌اند که از اعمالش بگوید. او نماز، روزه، ذکر و علمش را ذکر می‌کند، اما به حوادثی که به خاطر نواقص و نقص‌های اعمالش در آن عالم پیش می‌آید، اشاره می‌کند و از حالش در آنجا که پر از ناامیدی و عذاب بوده است، سخن می‌گوید.
او در نهایت به یاد حادثه‌ای از زندگی‌اش می‌افتد: روزی در زمستان سرد، او به یک گربه نیازمند کمک می‌کند و به او پناه می‌دهد. این عمل از محبت او به موجودی بی‌پناها است و در نتیجه حق به خاطر این عمل رحمت بر او نازل می‌کند و او را می‌بخشد. در اینجا، پیام اصلی شعر نشان‌دهنده رحمت و مهربانی حق حتی در برابر کوچک‌ترین اعمال نیکی است.
آن یکی از نیکبختان سعیدعابدی را بعد مردن خواب دید
هوش مصنوعی: یک نفر از انسانهای خوشبخت و خوشحال، پس از مرگ، عابدی را در خواب مشاهده کرد.
گفت حق با تو چه کرد ای نیکبختگفت بستم چون ازین ویرانه رخت
هوش مصنوعی: شخصی از نیکبختی او سوال می‌کند که حق با تو چه کرده است. او در پاسخ می‌گوید که چون از این ویرانه و خرابی دور شدهام، احساس خوبی دارم.
خواستند از من در آن عالم عملهین چه آوردی بیاور بی مهل
هوش مصنوعی: در آن دنیا از من خواستند که ببینند چه کارهایی انجام دادهام و از من خواسته‌اند که بدون وقفه آنها را ارائه دهم.
عرض کردم من نماز و روزه راوردهای هر شب و هر روزه را
هوش مصنوعی: من گفتم که نماز و روزه، مانند ذکرهایی هستند که هر شب و هر روز تکرار میشوند.
وعظ و تدریس و جماعاتم همهفکر و ذکر و علم و طاعاتم همه
هوش مصنوعی: تمام وعظها و درسدادنها و گردهماییهایم، همه در زمینهی فکر و اندیشه و علم و عبادت من است.
صد خلل گفتند هریک را فزونمانده من حیران و دلگیر و زبون
هوش مصنوعی: هر یک از آنها عیوب و مشکلات خود را به تعداد زیاد بیان کردند، و من همچنان در حال بلاتکلیفی و ناراحتی و ضعف قرار دارم.
دست خالی گردن کج ناامیدمانده آنجا لرز لرزان همچو بید
هوش مصنوعی: کسی با دستان خالی و ناامید، سرش را پایین انداخته و در آنجا به شدت میلرزد، مانند درخت بید.
موقعی کان زَهرهٔ شیران درددست و پا گم کرده‌ای را چون بُوَد
آنجا که زَهرهٔ شیران میترکد، [ببین] که دیگر دست و پا گم کرده چه حالی دارد!
صد چو جبریل و چو میکائیلِ گُردگشته آنجا هر یکی گنجشک خُرد
هوش مصنوعی: در آنجا افرادی به اندازهی جبریل و میکائیل (دو فرشتهی بزرگ در دین اسلام) جمع شدهاند و هر یک مانند پرندهای کوچک در حال کسب و بهرهوری هستند.
انبیا در اضطراب و ارتعاشاولیا در ناله‌های جان خراش
هوش مصنوعی: پیامبران در حالت نگرانی و هیجان هستند و اولیا در حال فریادهای دردناک.
چون بود حال دل درمانده‌ایآیت نومیدی خود خوانده‌ای
هوش مصنوعی: حال کسی که دلش در آلام و مشکلات غرق شده، به گونهای است که نشان از ناامیدی خود دارد.
گفت گشتم چونکه نومید از عملاین خطاب آمد ز حق عزوجل
هوش مصنوعی: گفتند که به خاطر بیعملی و ناامیدیام، این پیام از سوی خداوند به من رسید.
کز تو اندر نزد ما یک چیز هستکان تو را این لحظه دست آویز هست
هوش مصنوعی: در نزد ما چیزی وجود دارد که به قدرت و توان ما مربوط میشود و همین حالا تو میتوانی از آن بهرهمند شوی.
یاد باشد هیچت ای آزاده مردمی‌شدی در کوچهٔ بغداد فرد
هوش مصنوعی: به یاد داشته باش که ای انسان آزاده، در کوچههای بغداد، روزگاری مردانگی و جوانمردی فزونی میگرفت.
بود هنگام زمستان عنوددم درون سینه‌ها یخ کرده بود
هوش مصنوعی: در طول زمستان سرد و سخت، دلها یخ زده و احساسات درون افراد مسدود شده بود.
اشک می‌بارید از چشم سحاببُد زمین در بحر باران آشتاب
از چشم ابر اشک می‌ریخت و زمین در دریای باران غرق شده بود. (آشتاب = غرق)
خانه‌ها را جملگی در بسته بودبلکه مرغان را همه پر بسته بود
هوش مصنوعی: همه درها بسته بود و به خاطر آن، پرندگان هم نتوانسته بودند پرواز کنند.
یک هریره دیدی اندر برزنینی پناهی بودش و نی مأمنی
هوش مصنوعی: یک هریره را در بیابان دیدی که نه جایی برای پناه گرفتن داشت و نه مکانی برای امنیت و آسایش.
از فلک می‌ریخت باران و تگرگریخته زان گربه بچه بار و برگ
هوش مصنوعی: باران و تگرگ از آسمان می‌بارید و به این خاطر بود که گربه بچهاش بار و برگ را به زمین می‌ریخت.
هر جهت می‌جست و سوراخی نبودمی‌دوید از هر طرف ناخی نبود
هوش مصنوعی: او به هر طرف میدوید و به دنبال جایی برای پنهان شدن میگشت، اما هیچ سوراخ یا جاهایی برای مخفی شدن پیدا نمیکرد.
گه خزیدی در بن دیوار و گاهآستان خانه‌ای کردی پناه
هوش مصنوعی: گاهی پناه میگرفتی در گوشه دیوار و گاهی در آستانه خانه‌ای.
نی بنِ درگاه و نی بنگاه درسود دادش از تگرگ و از مطر
هوش مصنوعی: نی به معنای نشانه یا علامت است. در اینجا به درگاه و جایگاه اشاره دارد، و بیان می‌کند که نشانهای از سود و منفعت در زمانهای دشوار و چالشهای طبیعی، مانند تگرگ و باران، نشان داده میشود. به نوعی، در شرایط سخت و خطر، فرصتها و نفعهایی هم وجود دارد که باید به آن توجه کرد.
دل تو را بر آن هریره سخت سوختشمعی از رأفت به جانت برفروخت
هوش مصنوعی: دل تو به شدت دچار ناراحتی و سوختگی شد، مانند شمعی که از محبت و مهربانی به جانت روشنی می‌بخشد.
پس به مهرش برگرفتی از گنادادی‌اش در پوستین خویش جا
هوش مصنوعی: بنابراین با عشق او را در آغوش گرفتی و گناهش را در دل خود جای دادی.
من پسندیدم همان رحمت ز توآفرینها بر تو و رحمت به تو
هوش مصنوعی: من آن بخشش و رحمت تو را پسندیدم و بر تو و رحمتت درود میفرستم.
رو که بخشیدم تو را ای دل‌کراشمن به آن گربه برو آزاد باش
ای پریشان دل! برو که آزادی؛ چون تو را به خاطر آن گربه بخشیدم. (دلکراش=پریشان دل)