بخش ۵ - در خشم شدن بهمن شاه به رستم و پاسخ رستم بر وی
هوش مصنوعی: در این بخش از داستان، تهمتن به نصیحت و هشدار یک پیر خردمند گوش میدهد. او دل شهریار را که از خشم سرشار است آرام میکند و یادآور میشود که سیمرغ تنها یک موجود جادویی نیست بلکه نمادی از حکمت و علم است. تهمتن میگوید که اگر شهریار بخواهد به جستجوی انتقام برود، ممکن است دچار اشتباه شود و به سرنوشت شومی دچار گردد. او بر این نکته تأکید میکند که نباید با خشم با دیگران برخورد کرد و باید از خویشتنداری و خرد استفاده کرد. تهمتن همچنین به خطرات ناشی از افکار منفی اشاره کرده و دعا میکند که بدی‌ها فراموش شود و به جای آن انصاف و خرد جایگزین گردد. در پایان، او از شهریار میخواهد که با درایت و حکمت عمل کند و از کشتن و خونریزی پرهیز نماید.
چو گفتار و اندرز پیر کهنتهمتن فرو خواند سر تا به بن
هوش مصنوعی: زمانی که تهمتن (رستم) سخن و نصیحتهای پیر فرزانه را شنید و به دقت به آن گوش فرا داد و تمام نکات آن را در نظر گرفت.
به خشم اندر آمد دل شهریارکه مغزش سبک بود و جانش نزار
هوش مصنوعی: دل پادشاه به شدت عصبانی شد زیرا که فکر او درست عمل نمیکرد و حالش خراب بود.
بدو گفت کالیوه شد هوش منمدم بیش ازین باد در گوش من
هوش مصنوعی: به او گفتم که عقل و هوش من به حالت خوبی رسیده و دیگر نمیتوانم بیشتر از این تحمل کنم و باد در گوش من وزید.
مبر نام آن مرغ جادوی شومکه قاف است ویران و او همچو بوم
هوش مصنوعی: به یاد نیاور آن پرندهٔ جادوگری را که قاف را ویران کرده و همانند جغد است.
بت آن کز او جادو آموختیبه نیرنگ وی چشم شه دوختی
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که معشوقی که با زیبایی و جادوگریاش فریبنده است، چشمان پادشاه را به خود جلب کرده و او را تحت تاثیر قرار داده است. معشوق با نیرنگ و فریب، جذابیت خود را به نمایش میگذارد و سبب میشود که دیگران به او توجه کنند.
سیه کردی از کینه رخت مرابرآوردی از بن درخت مرا
هوش مصنوعی: تو از روی کینه، چهرهام را سیاه کردی و از ریشهام، وجودم را برکندی.
کنون زی من آوردی این سان پیامنخواهم پیامش که گم بادْش نام
هوش مصنوعی: حالا که این پیام را از من به این شکل آوردی، دیگر نمیخواهم پیامش را دریافت کنم، چون نامش را فراموش کردهام.
گر ایدون شود مر مرا بخت یاربخواهم از او کین اسپندیار
هوش مصنوعی: اگر شریط اینگونه شود و شانس به من روی بیاورد، از او میخواهم که این اسپندیار را به من بدهد.
بسایم پر و بالش از پای پیلوز آن که فرود آوردم رود نیل
هوش مصنوعی: من بال و پر او را مانند پای یک فیل میسازم و از کسی که او را پایین میآورم، رود نیل به وجود میآید.
تهمتن به پاسخ چنین گفت بازکه هشیار باش ای شه سرفراز
هوش مصنوعی: تهمتن به او گفت: ای پادشاه بزرگ، مراقب باش و هوشیاری خود را حفظ کن.
همانا که سیمرغ پرّنده نیستبه پیش خدا جز یکی بنده نیست
هوش مصنوعی: قطعا سیمرغ، که نماد کمال و حقیقت است، در برابر خداوند تنها به عنوان یک بنده شناخته میشود و هیچ چیز دیگری نیست.
حکیمی است دانشور و تیزهوشبه هر کارش آید ز یزدان سروش
هوش مصنوعی: شخصی با دانش و زیرکی وجود دارد که در هر اقدامی از الهام خداوند بهرهمند میشود.
خورش کرده در کوه سبز از گیابسی داند اندر جهان کیمیا
هوش مصنوعی: خورشید در کوههای سبز از گیاهان بسیاری وجود دارد، اما در این جهان، تنها عدهای خاص از آنها، حقیقت ارزشمند را میدانند.
نیا مر پدر را بدو بر سپردپی دانش او را در آن کوه برد
هوش مصنوعی: مرا به پدر بسپار و او را به علم و دانش خود در آن کوه برسان.
بماند اندر آنجا بسی روزگارکمر بست در پیش آموزگار
هوش مصنوعی: بسیاری از روزها در آنجا سپری خواهد شد که انسان با اراده و تلاش به یادگیری و در پیش معلم خود توجه کرده است.
از او یافت دانش وز او یافت بهرهم از روستا شاد شد هم ز شهر
هوش مصنوعی: از او علم و دانش به دست آمد و همچنین بهرهوری انجام شد. به این ترتیب، هم مردم روستا شاد شدند و هم شهرنشینان.
کسانی که پرّنده‌اش خوانده‌اندز پرواز فکرش سخن رانده‌اند
هوش مصنوعی: افرادی که به ذهن و تفکر او مانند یک پرنده نگاه میکنند، دربارهی پرواز و آزادی افکار او صحبت کردهاند.
که شد با خرد یار و با هوش جفتبداند بسی رازهای نهفت
هوش مصنوعی: کسی که با عقل و خرد همدست و با هوش همسان شود، بسیاری از رازهای پنهان را میداند.
سخن راند از لخت‌های سپهرهم از تیر و کیوان هم از ماه و مهر
هوش مصنوعی: در این بیت شاعر به توصیف ویژگیهای آسمان و عناصر آن میپردازد. او از ستارهها و سیاراتی چون تیر (مشتری) و کیوان (زحل) و ماه و خورشید صحبت میکند و به ارتباط و تأثیر آنها بر زندگی اشاره دارد. به نوعی میتوان گفت که او از زیباییها و رازهای آسمان با زبانی شاعرانه سخن میگوید.
هم از بخش گردون هم از کهکشانهم از طشت و خایه هم از اردکان
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که من از آسمان و دنیا و همچنین از مکانهای مختلف به وجود آمدهام. در واقع، اشاره به تنوع و ترکیب عناصری است که در ساختار وجودی من دخالت داشتهاند، از جمله عناصر طبیعی و انسانی.
ز سد گیس و از تندر و آذرخشسطرلاب و تقویم و بر بست و بخش
هوش مصنوعی: این بیت به توصیف موانع و چالشهایی میپردازد که ممکن است در مسیر رسیدن به هدفها و آرزوها وجود داشته باشد. شاعر از تصاویری چون گیسوی پیچیده، طوفان، صاعقه، آبگیر و زمان برای نشان دادن فضایی پر از سختی و آزمونهای گوناگون استفاده کرده است. به طور کلی، این ابیات نشاندهنده تلاش و پشتکار در برابر مشکلات زندگی هستند.
هم از گوهر کان و بیخ گیاپدید آرد اندر جهان کیمیا
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که در دنیای ما، از جملههایی از مواد و عناصر طبیعی و مفید مانند سنگهای قیمتی و گیاهان، چیزهای باارزشی به وجود میآید که میتواند شبیه به کیمیاگری باشد. به عبارت دیگر، از ترکیب و تداخل این مواد، شیء یا حالتی با ارزش و خاص به دست میآید.
بر او سنگ خارا درود آوردستاره برش سر فرود آورد
هوش مصنوعی: چنان که ستارهها بر او درود میفرستند، سنگی سخت و محکم به او احترام میگذارد و به او سلام میدهد.
تو چون پادشاهی کنی در زمیکه پرّنده نشناسی از آدمی
هوش مصنوعی: تو مانند یک پادشاه هستی که در سرزمینی زندگی میکنی که نه پرندهای میشناسی و نه انسانی.
و دیگر که خون یل اسفندیارز کردار او جوی، ای شهریار
هوش مصنوعی: و همچنین اینکه خون یل اسفندیار به خاطر اعمال او جاری شده است، ای پادشاه.
که اندیشهٔ بد، سرش خیره کردجهان بینش شید اهرمن تیره کرد
هوش مصنوعی: اندیشههای ناپسند و منفی، سبب میشود که فرد درک و نگرش خود را نسبت به جهان از دست بدهد و تحت تأثیر نیروهای منفی قرار گیرد.
تو نیز ار سوی کار بد بگرویز کیش و ره راست بیرون شوی
هوش مصنوعی: اگر تو هم به سمت کارهای بد روی بیاوری، از دین و مسیر درست دور خواهی شد.
پسندی رهی کو پسندیده بودهمان بینی از چرخ کو دیده بود
هوش مصنوعی: اگر کسی راهی را که انتخاب کرده دوست داشته باشد، همان چیزی را که دیده و تجربه کرده، در آن راه میبیند.
سوم اینکه گفتی دل کوه قافبدرّم به شمشیر خارا شکاف
هوش مصنوعی: سوم اینکه گفتی دل کوه قاف را با شمشیر سنگی بشکافم.
کجایی و چونی چه جویی همیابا کیستی خود چه گویی همی
هوش مصنوعی: کجایی و در چه حالی؟ چه میخواهی و دنبال چه چیزی هستی؟ خودت که هستی، دربارهات چه میتوانی بگویی؟
بر آن خشم کن کز تو بهراسدانه آن کو ترا هیچ نشناسدا
هوش مصنوعی: به کسی خشم بگیر که از تو بترسد، نه به کسی که تو را به هیچ نمیگیرد و نمیشناسد.
به قاف اندرون مر ترا راه نیستدر آنجا کسی بندهٔ شاه نیست
هوش مصنوعی: در قاف، راهی برای تو وجود ندارد و در آنجا هیچ کس زیر فرمان شاه نیست.
تو ایدر به دامان البرز کوهنتانی شدن با هزاران گروه
هوش مصنوعی: تو نمیتوانی در دامان کوه البرز بمانی و از هزاران گروه جدا شوی.
به قاف اندرون چون توانی شدنخزر دشت را کی توانی استدن
هوش مصنوعی: در دل قاف، اگر به توانایی تو بنگری، چگونه میتوانی دریای دشت را به دست بیاوری؟
تو پنداشتی زین همه ابر و دودندانم که پرخاش شه با که بود
هوش مصنوعی: تو فکر کردی که با این همه ابر و دود نمیدانم که شهات و جنگ به چه کسی مربوط است.
مرا بیم کردی نه او را ز خشمنداری مگر سوی دادار چشم
هوش مصنوعی: تو مرا ترساندی و او را از خشم خود نترساندی، مگر اینکه به سوی خداوند نگاه کنیم.
که با تیغ و گرز من این تخت و تاجنیاکانْت را شد ابا ساو و باج
هوش مصنوعی: با شمشیر و نیزه من، تخت و تاج نیاکانت به دست من افتاد و بیهیچ ترس و باجدهی میتوانم آن را به تو بدهم.
من آنم که در پیش کاووس کینجنبیدم از یاد پرخاش وی
هوش مصنوعی: من آن فردی هستم که در برابر کاووس، پادشاه، هیچگاه از یاد خشم و سرزنش او غافل نشدم و به خاطر آن هیچ حرکتی نکردم.
همه ژاژ خایید و پاسخ شنیدبه سردی سخن‌های چون یخ شنید
هوش مصنوعی: همه حرفهای بیمعنی را گفتند و پاسخها را با سخنانی سرد و بیروح شنیدند.
دل من ز خشمت نجنبد همیکسی در، به سوزن نسنبد همی
هوش مصنوعی: دل من از شدت خشم تو هیچ واکنشی ندارد، مثل این که با سوزن هم نتوان آن را حرکت داد.
هشیوار باش ای شه پهلوانکه مست است یکران ترا زیر ران
هوش مصنوعی: ای پهلوان آگاه باش که کسی که مست و شاداب است، ممکن است تو را زیر پا بگذارد.
فرود آی ازین خنگ مست چموشبیاسا دمی اندر آغوش هوش
هوش مصنوعی: از حالت سرخوشی و بیتابی خود پایین بیا و کمی در آغوش آرامش استراحت کن.
سخن چون سرایی بسنج از نخستکم سخته شاید نه بسیار سست
هوش مصنوعی: هر سخنی را مانند یک خانه بساز، از همان ابتدا محکم و حساب شده. شاید برخی از سخنان خیلی ضعیف نباشند و نیاز به توجه بیشتری داشته باشند.
تو اروند پاکی و ما نیز همتو فرزند خاکی و ما نیز هم
هوش مصنوعی: تو از گوهر پاکی و ما نیز همینطور، تو فرزند زمین و ما نیز همینطور.
نه ما گلّهٔ گوسپند توییمنه نخجیر تیر و کمند توییم
هوش مصنوعی: ما نه گروهی از گوسفندانی هستیم که تحت کنترل تو باشیم، نه شکارچیانی که به دام تو بیفتیم.
که خونْمان بریزی به دلخواه خودنشانی بر ایوان و خرگاه خود
هوش مصنوعی: خودت هر طور که دوست داری، خونمان را بریزی تا نشانی بر در و دیوار خانهات بگذاری.
ولی گر تو بُرّی گلویم به تیغندارم پی مهرت از جان دریغ
هوش مصنوعی: اگرچه ممکن است که با تیغ خود به من آسیب بزنی، اما من هرگز از عشق تو در دل خود دریغ نمیکنم.
ازیرا کزان کار پیشین هنوزبگریم به سوگ و بنالم به سوز
هوش مصنوعی: چون هنوز به یاد کارهای گذشته غمگینم، به خاطر آن ماجراها اشک میریزم و دلتنگی میکنم.
که ای کاش مادر نزادی مراو یا در دم شیر دادی مرا
هوش مصنوعی: ای کاش هرگز متولد نمیشدم یا در همان لحظه که به دنیا آمدم، شیرم میدادید.
چه بودی که از مام چون زادمیبه کام نهنگان درافتادمی
هوش مصنوعی: چیستی تو که از دامن مادرت به دنیا آمدی و به کام نهنگها افتادی؟
شکستی قضا کاش دست مراکمان من و تیر شست مرا
هوش مصنوعی: اگر قضا و سرنوشت تو را شکست داده، ای کاش که دست من نیز مانند کمان و تیر از کار نیفتاده باشد.
که دامان به خون یل اسفندیارنیالودمی اندرین روزگار
هوش مصنوعی: من در این زمان نمیخواهم دامنم به خون یل اسفندیار آلود شود.
ندانم چه سان بودمی سرنوشتکه آمد ز دست من آن کار زشت
هوش مصنوعی: نمیدانم چه طور سرنوشتم چنین شد که آن کار زشت از دست من بیرون رفت.
کنون گر بدی‌ها فرامُش کنیتَفِ کینه در سینه خامش کنی
هوش مصنوعی: اگر اکنون بدی‌ها را فراموش کنی، کینهای که در دلت است آرام خواهد گرفت.
گرایی به آیین داد و خردبپرهیزی از کار و گفتار بد
هوش مصنوعی: اگر به اصول و دانش احترام بگذاری، از کار و گفتار ناپسند پرهیز کن.
کله مغفر و جامه جوشن کنمچراغ تو در ملک روشن کنم
هوش مصنوعی: من کلاه نظامی و پوشش جنگی به تن میکنم تا نور تو را در سرزمینم تابان کنم.
بگیرم به نام تو گیتی همهتو شه باشی و من شبان رمه
هوش مصنوعی: من این دنیا را با نام تو آغاز میکنم، تو همچون پیشوایی هستی و من چو شبانی که مراقب گلهام.
زنم برتر از ماه تخت ترابرومند سازم درخت ترا
هوش مصنوعی: زنم از ماه زیباتر است، و من درختت را سرزنده و باطراوت میکنم.