شمارهٔ ۲۵ - در حسب حال و شکایت از استرداد ملکی که بوی داده بودند
هوش مصنوعی: این شعر درباره رابطه شاعر با شاه و نیازی است که شاعر به ستایش او دارد. شاعر می‌گوید که تاج و نان شاه را به ثنا و مدح خود داده و به این ترتیب، خود را به شاه وابسته کرده است. او بیان می‌کند که نان، مادی و زودگذر است، در حالی که جان و سخن او ارزشمندتر است. شاعر همچنین به تفضیلات و فضیلت‌های خود در مدح شاه می‌پردازد و می‌گوید که اگرچه به او مدح می‌کند، اما این مدح باید خاص و برجسته باشد. او در نهایت تأکید می‌کند که احسان شاه و خود او باید همواره در یادها بماند و معتبر باشد. این شعر نمایانگر مناسبات اجتماعی و ادبی زمانه شاعر است و نشان‌دهنده پیچیدگی‌های رفاقت و وابستگی‌های دولتی است.
شاه را تاج ثنا دادم نخواهم بازخواستشه مرا نانی که داد ار باز می‌خواهد رواست
هوش مصنوعی: به پادشاه وفادار بودم و برای او ستایش کردم و اکنون نمیخواهم جواب پس بدهم. او برایم نانی فراهم کرده است و اگر بخواهد آن را پس بگیرد، این کار برای او درست است.
شاه تاج یک دو کشور داشت لیک از لفظ منتاجدار هفت کشور شد به تاجی کز ثناست
هوش مصنوعی: شاه فقط بر دو کشور سلطنت داشت، اما به واسطهی سخنان من، لقب پادشاه هفت کشور را به دست آورد؛ زیرا این تاجی که بر سرش گذاشته شده، ناشی از ستایش و تمجید من است.
شه مرا نان داد و من جان دادمش یعنی سخننان او تخمی است فانی جان من گنج بقاست
هوش مصنوعی: سلطان به من نان داد و من به او جانم را فدا کردم، یعنی کلام او مانند نانی است که زودگذر و فانی است، اما جان من گنجی است که باقی و پایدار خواهد بود.
گنج خانهٔ هشت خلد و نه فلک دادم بدودادهٔ او چیست با من پنج خایهٔ روستاست
هوش مصنوعی: من تمام نعمتها و خوشیهای دنیا را برای او گذاشتهام، اما او در عوض فقط پنج چیز کوچک و ناچیز به من میدهد.
آن قدر ده‌گانه‌ای کان پنج دهقان می‌دهندهم دعا گویانش را دادم که آن مزد دعاست
هوش مصنوعی: به اندازهای که ده نفر از دهقانان چیزی به من میدهند، من نیز به دعاگویانشان همان مقدار عطا کردهام، زیرا این پاداش دعا است.
من چراغم نور داده باز نستانم ز کسشاه خورشید است و اینک نور داده باز خواست
هوش مصنوعی: من مانند چراغی هستم که نور میافشاند و نمیتوانم از کسی خواستهای داشته باشم. زیرا من خودم نورانی هستم و در این لحظه روشنایی میبخشید.
آری آری ماه را خورشید اگر نوری دهدباز خواهد خواست آنک شاه خورشید سخاست
هوش مصنوعی: در حقیقت، اگر ماه هم نوری از خورشید بگیرد، باز هم به او وابسته است و نمیتواند مستقل باشد. در نهایت، قدرت و جایگاه اصلی همچنان متعلق به خورشید است.
طفل می‌نالید یعنی قرص رنگین کوچک استسگ دوید آن قرص از او بربود و آنک رفت راست
هوش مصنوعی: کودک ناله میکرد زیرا که قرص رنگی کوچکی در دست داشت. سگ به سمت او دوید و آن قرص را از او گرفت و رفت.
بنده با افکندگی مشاطهٔ جاه شه استسیر با آن گندگی هم ناقد مشک ختاست
هوش مصنوعی: این بیت به نوعی بیانگر شدت علاقه و وابستگی فرد به مقام و جایگاه خود است. بنده، که به نظر میرسد در اینجا به شخصیت خاصی اشاره دارد، با آراستگی و زیبایی در شأن و منزلت خود مواجه است، اما در عین حال وضعیت ناپسندی نیز داشته و شاید در دنیای پست یا غیرمطلوبی گرفتار شده است. در مجموع، این تمایل به جلب توجه و در عین حال وجود تضاد در شرایط نشان‌دهنده پیچیدگی روابط انسانی و اجتماعی است.
روغن مصری و مشک تبتی را در دو وقتهم معرف سیر باشد هم مزکی گندناست
هوش مصنوعی: روغن مصری و مشک تبتی در دو زمان میتوانند نشانهای از عطر و خوشبویی یا گندیده و ناخوشایند بودن باشند.
گر به مدحی فرخی هر بیت را بستد دهیدر مدیح بکر من هر بیت را شهری بهاست
هوش مصنوعی: اگر بخواهی در ستایش فرخی هر مصراعی را هدیه کنی، در ستایش بکر من، هر مصراع به اندازهای ارزش دارد که شهر را میارزد.
صد هزاراست این فضیلت گر رسد اندر شمارتا به چپ کردی حساب این فضیلت‌های راست
هوش مصنوعی: اگر فضیلتها را بشماری، میبینی که به اندازهی زیادی از آنها وجود دارد. اما اگر حسابش را اشتباه کنی و به سمت چپ بروی، نمیتوانی به درستی ارزش این فضیلتها را درک کنی.
مقتدای نظم و نثرم چون قلم گیرم به دستخود قلم گوید کرا این دست باشد مقتداست
هوش مصنوعی: زمانی که من قلم را در دست میگیرم، قلم به من می‌گوید که صاحب این دست، رهبر و پیشوای شعر و نثر است.
گرچه روز آمد به پیشین از همه پیشینیانبیش و پیشم در سخن داند کسی کو پیشواست
هوش مصنوعی: اگرچه روزی که در آن به دنیا آمدهام از همه روزهای گذشته مهمتر است، اما کسی که رهبر باشد در سخن و دانش از من برتر است.
موی معنی می‌شکافم دوستان را آگهی استدشمنان را نیز هر موئی بر این معنی گواست
هوش مصنوعی: من به دقت معانی را بررسی میکنم و به دوستان اطلاع میدهم، اما دشمنان هم از این موضوع آگاه هستند و هر تکه از این معانی بر این حقیقت گواهی میدهد.
جزوی از اشعار من سلطان به کف می‌داشت بازمدحت شاه اخستان بر خواند و ز آتش رشک خاست
هوش مصنوعی: یکی از اشعار من در دستان سلطان بود که او دوباره مدح شاه اخستان را خواند و از شدت حسرت، آتش درونم شعلهور شد.
گفت کاین مداح ما را خاص بایستی دریغکاین چنین مدحت که ما خواندیم هم ما را رواست
هوش مصنوعی: او گفت که این ستایش مخصوص ماست و باید بگوییم که اینگونه ستایش که ما انجام دادیم، برای خودمان هم مناسب است.
خاصگان گفتند کاین منت ز خاقانی است بسکافرین شاه شروان در کف سلطان ماست
هوش مصنوعی: گروهی از نخبگان گفتند که این خدمت از خاقانی است، زیرا کافران در دربار شاه شروان تحت سلطه ما هستند.
گفتم احسان شما بگذشت و احسان امیرجاودان مانده است و ای طغرای اقبال شماست
هوش مصنوعی: من به شما گفتم که نیکی شما ممکن است از یاد برود، اما نیکی امیر همیشه در ذهنها باقی خواهد ماند و این موضوع نشانگر خوشبختی و موفقیت شماست.