بخش ۶۵ - اسرار دقایق حج - غزالی

بدان که این چه یاد کردیم صورت اعمال حج بود و در هر یکی از این اعمال سری است و مقصود از وی عبرتی است و تذکیری و با یادآوردن کاری است از کارهای آخرت.

و اصل حقیقت وی آن است که آدمی را چنان آفریده اند که به کمال سعادت خویش نرسد تا اختیار خویش در باقی نکند، چنان که در عنوان مسلمانی پیدا کردیم و متابعت هوا سبب هلاک وی است و تا به اختیار خویش باشد و آنچه کند نه به دستوری شرع کند، در متابعت هوا بود و معاملت وی بنده وار نبود و سعادت وی در بندگی است و بدین سبب بود که در ملتهای گذشته به رهبانیت و سیاحت فرمودند هر امتی را تا عباد ایشان از میان خلق بیرون شدندی و یا بر سر کوهی شدندی و همه عمر مجاهدت و ریاضت کردندی پس از رسول ما (ص) پرسیدند که چرا سیاحت و رهبانیت نیست در دین ما؟ گفت، «ما را جهاد و حج فرموده اند بدل آن» پس حق، سبحانه و تعالی، این امت را حج فرمود بدل رهبانیت که در وی هم مقصود مجاهدت حاصل است و هم عبرتهای دیگر در وی ظاهر است که حق تعالی کعبه را شریف کرد و به خود اضافت کرد و بر مثال حضرت ملوک بنهاد و از جانب وی حرم وی ساخت و صید و درختان را حرام کرد تعظیم حرمت وی را و عرفات بر مثال میدان درگاه ملوک در پیش حرم نهاد تا آن که از همه جوانب عالم قصد خانه کنند با آن که دانند که وی منزه است از نزول در خانه و در مکان، چون شوق عظیم بود، هرچه به دوست منسوب بودمحبوب و مطلوب بود، پس اهل اسلام در این شوق اهل و مال و وطن خود گذاشتند و خطر بادیه احتمال کردند و بنده وار قصد حضرت کردند و در این عبادت ایشان را کارها فرمودند که هیچ عقل بدان راه نیابد، چون انداختن سنگ و میان صفا و مروه دویدن، برای آن که هر چه عقل بدان راه یابد، نفس بدان انسی باشد که داند که هرچه می کند برای چه می کند چون بدان که در زکوه رفق درویشان است و در نماز تواضع خدای جهان است و در روزه مراغمت و کسر لشکر شیطان است، باشد که طبع وی بر موافقت عقل حرکت کند و کمال بندگی آن بود که بمحض فرمان کار کند که هیچ متقاضی از باطن وی پیدا نیاید.

هوش مصنوعی: انسان به گونه‌ای آفریده شده است که نمی‌تواند به کمال سعادت خود دست یابد مگر اینکه اختیار خود را به کار گیرد. پیروی از تمایلات نفسانی می‌تواند او را به هلاکت برساند. تا هنگامی که انسان اختیار دارد و اعمالش بر اساس دستورات شرع نیست، به تمایلات خود متکی است و در واقع، بندگی او خالصانه نیست. سعادت او در بندگی است. به همین دلیل، در جوامع گذشته، به رهبانیت و سیاحت توصیه شده بود تا مردم از میان خلق جدا شوند و روی به مجاهدت و ریاضت بیاورند. در زمان پیامبر اسلام، از ایشان پرسیدند که چرا رهبانیت و سیاحت در دین ما وجود ندارد و پاسخ دادند که ما به جهاد و حج موظف شده‌ایم. خداوند این امت را به حج امر فرمود تا جایگزین رهبانیت شود، زیرا در آن هم مجاهدت نهفته است و هم عبرت‌های دیگری. خداوند کعبه را شریف و به خود اضافه کرد و حرم او را ساخت و حرمت آن را با حرمت صید و درختان مشخص کرد تا عظمت آن محفوظ بماند. عرفات نیز مانند میدان درگاه پادشاهان در نظر گرفته شد تا مردم از نقاط مختلف جهان به سمت خانه بروند، علیرغم اینکه می‌دانند خداوند از ویژگی نزول به مکان‌ها منزه است. به این ترتیب، اهل اسلام با شوق، خانواده، مال و وطن خود را رها کردند و خطر سفر را بر خود هموار کردند و در این عبادت، کارهایی به آنان واگذار شد که عقل به تفسیر آن‌ها نمی‌رسد؛ مانند پرتاب سنگ و دویدن میان صفا و مروه. این اعمال به خاطر این است که هر چیزی که با عقل قابل درک باشد، نفس انسان با آن آشناست و می‌داند که هر عمل را برای چه انجام می‌دهد. برای مثال، در زکوه، مد نظر نیازمندان است و در نماز، تواضع خداوند، و در روزه، تضعیف لشکر شیطان. باشد که انسان به موافقت با عقل خود حرکت کند و کمال بندگی در این است که بلافاصله بعد از فرمان، عمل کند، بدون آنکه نیازی به دلایل باطنی داشته باشد.

و رمی و سعی از این جمله است که جز به محض بندگی نتواند کرد و برای این گفت رسول (ص) در حج بر خصوص «لبیک بحجه حقات تعبدا ورقا» این را تعبد و رق نام کرد و آنگه گروهی عجب دارند که مقصود و مراد از این اعمال چیست، آن از غفلت ایشان بود از حقیقت کارها که مقصود از این بی مقصودی است و غرض از این بی غرضی است تا بندگی بدین پیدا شود و نظر وی جز به محض فرمان نباشد و هیچ نصیب دیگر، عقل را و طبع را بدان راه نباشد تاآن خود جمله در باقی کند که سعادت وی در نیستی و بی نصیبی وی است تا از وی جز حق و فرمان حق هیچ چیز نماند.