بخش ۲۲ - اصل سیم - غزالی

بدان که زبان از عجایب صنع حق تعالی است که به صورت پاره ای گوشت است و به حقیقت هرچه اندر وجود است زیر تصرف وی است، بلکه آنچه اندر عدم است نیز هم که وی هم از عدم عبارت کند هم از وجود، بلکه نایب عقل است. و هیچ چیز از احاطت عقل بیرون نیست و هرچه اندر عقل و وهم و اندر خیال آید زبان از آن عبارت کند. و دیگر اعضا نه چنین است که جز الوان و اشکال در ولایت چشم نیست و جز آواز در ولایت گوش نیست و دیگر اعضاء را همچنین ولایت هریکی بر یک گوشه مملکت بیش نیست و ولایت زبان اندر همه روان است همچون ولایت دل چون وی اندر مقابله دل است که صورت ها از دل همی گیرد و عبارت همی کند، همچنین صورتها نیز به دل می رساند و از هرچه وی بگوید دل از آن صفتی می گیرد.

مثلا چون به زبان تضرع و زاری کند و کلمات آن گفتن گیرد و الفاظ نوحه گیری راندن گیرد، دل از وی صفت رقّت و سوز و اندوه گرفتن گیرد و بخار آتش دل قصد دماغ کردن گیرد و به چشم بیرون آمدن ایستد و چون الفاظ طرب و صفت نیکوان کردن گیرد، در دل حرکات نشاط و شادی پدید آمدن گیرد و شهوت حرکت کردن گیرد و همچنین از هر کلمه ای که بر وی برود صفتی بر وفق آن در دل پیدا آید تا چون سخنهای زشت گوید دل تاریک شود و چون سخن حق گوید دل به روشن شدن ایسد و چون سخن دروغ و کژ گوید دل نیز کژ گردد تا چیزها راست نبیند و همچون آیینه کوژ شود و بدین سبب خواب شاعر و دروغ زن بیشتر آن بود که راست نیاید که درون وی گوژ شده باشد از سخن دروغ و کژ، و هرکه راست عادت گیرد خواب وی راست و درست بود. و همچنین هرکه در خواب راست نبیند چون بدان جهان شود حضرت الهیت که مشاهدت آن غایت همه لذتهاست، اندر دل وی کژ نماید و راست نبیند و از سعادت آن لذت محروم ماند؛ بلکه چنان که روی نیکو اندر آینه کژ زشت شود، چنان که اندر پهنا و درازنای شمشیر نگرد لذت جمال صورت باطل شود، کارهای آن جهان و کار الهی هم چنین بود. پس راستی و کژی دل تبع راستی و کژی زبان است و برای این گفت رسول (ص) ایمان مستقیم و راست نبود تا دل راست نباشد و دل راست نبود تا زبان راست نبود.

هوش مصنوعی: وقتی انسان با زبان تضرع و زاری صحبت می‌کند و کلماتش به حالت نوحه‌گری می‌رسد، احساساتی همچون غم و اندوه در دل او شکل می‌گیرد و شعله‌های آتش درونش به سراغ ذهنش می‌آید. این احساسات سپس به چشمانش نمایان می‌شود. اما وقتی با کلمات شاد و توصیف‌های زیبا سخن می‌گوید، در دلش شور و نشاط ایجاد می‌شود و تمایل به حرکت و شادابی در او شکل می‌گیرد. به‌طوری که هر کلمه‌ای که بیان می‌کند، حالتی را در دلش به وجود می‌آورد؛ به‌طوری که اگر سخنان زشت بگوید، دلش تاریک می‌شود و اگر سخنان حق بگوید، دلش روشن می‌شود. وقتی سخن دروغ بگوید، دلش نیز دچار انحراف می‌شود و نمی‌تواند حقیقت را ببیند، مثل یک آیینه که نمایانگر واقعیت نیست. از این رو، خواب شاعر و دروغ‌گو به‌خاطر این است که وجودشان از سخن دروغ منحرف شده است و هرکه به راست‌گویی عادت کند، خوابش نیز راست و درست خواهد بود. همچنین، اگر کسی در خواب راست نبیند، به محض ورود به جهان دیگر، وجود الهی برای او نادرست به نظر می‌آید و از لذت والا محروم خواهد ماند. به همین شکل که تصویر زیبا در آیینه کج زشت می‌شود، در آن عالم نیز کارها و امور الهی به همین ترتیب خواهند بود. بنابراین، اوضاع دل تابع راست و کژی زبان است، و به همین دلیل پیامبر فرمودند که ایمان راست و مستقیم نیست مگر اینکه دل راست باشد و اگر دل راست نباشد، زبان نیز راست نخواهد بود.

پس از شره و آفت زبان حذر کردن از مهمات دین است و ما اندر این اصل فضل خاموشی بگوییم و آنگاه آفت بسیار گفتن و فضول گفتن و آفت جدل گفتن و خصومت کردن و آفت فحش و دشنام و دراز زبانی و آفت لعنت کردن و مزاح و سخریت کردن و آفت فحش و دشنام و دراز زبانی و آفت لعنت کردن و مزاح و سخریت کردن و آفت دروغ گفتن و غیبت و سخن چیدن و دورویی کردن و آفت مدح و هجو و آنچه بدین تعلق دارد جمله شرح کنیم و علاج آن بگوییم، انشاءالله تعالی.