هوش مصنوعی: این متن دربارهی دلایل و تبعات تکبر و فخر فروشی انسانها صحبت میکند. نویسنده تأکید میکند که انسان باید به اصل خود که از خاک و نطفه است توجه کند و از این نظر، مباهات به نسب یا جمال خود را زشت میداند. او ذکر میکند که اگر فردی از قدرت یا ثروت خود فخر کند، باید بداند که همه اینها عاریهای است و در لحظهای میتوانند از او گرفته شوند. همچنین، نویسنده به عالم و عابد توصیه میکند که از تکبر دوری کنند و بدانند که علم و عبادت اگرچه ارزشمند است، نباید موجب غرور شود. در نهایت، تفکر در مضرات تکبر و توجه به خطر عاقبت نیکو، راهی برای رهایی از این صفت زشت معرفی میشود.
هوش مصنوعی: برای درمان مساله تکبر، باید به این نکته توجه کنیم که تکبر چه نتایجی دارد. اگر کسی به واسطه نسب خود مغرور است، باید بداند که خداوند در قرآن فرموده است که «آفرینش انسان از خاک است و سپس از نطفهای ناپاک». یعنی اصل و نسب او از خاک و نطفه است و هیچ چیز از این دو خوارتر نیست. اگر کسی بگوید که پدرش در میان است، باید توجه کند که پدرش هم از نطفه و مراحل ناپسند دیگر تشکیل شده است. چرا به این موضوع ننگین نمینگرد؟ و جالبتر این است که اگر پدرش خاکی را برداشت یا عمل حجامت انجام داد، او از این کار ننگ میبرد، در حالی که خودش نیز از خاک و خون است، پس چرا باید به خود فخر کند؟
هوش مصنوعی: زمانی که به این حقیقت پی بردی، حالا تو مثل کسی هستی که فکر میکند از خانوادهای مهم و برجسته است. دو نفر گواهی میدهند که او یک فرد عادی است و فرزند یک حجام ساده است و او را متوجه میسازند که واقعاً چنین است. وقتی او این را فهمید، دیگر نمیتواند متکبر باشد و همچنین احساس تکبر هم نمیکند. همچنین، افرادی که به نسب خود افتخار میکنند، باید به خود فضیلت افزوده داشته باشند؛ چون اگر دانهای از بدن یک انسان به وجود بیاید، آن دانه از نظر ارزش و خوبی با دانهای که از بدن اسب به وجود میآید، یکی نیست.
هوش مصنوعی: اگر کسی به خاطر زیباییاش دچار تکبر شود، باید در درون خود نگاهی عمیقتر بیندازد و عیبها و رسواییهای خود را ببیند. او باید به عضلات، رگها، شکم و دیگر اجزای بدنش توجه کند و متوجه شود که چه چیزهای ناخوشایندی در او وجود دارد که هر روز باید آنها را پاک کند، درحالیکه تحمل دیدن یا بوییدن آنها را ندارد. همچنین، باید به یاد داشته باشد که وجود او از خون و نطفه شکل گرفته و از راههایی که نامناسب به نظر میآید، به زندگی آمده است.
هوش مصنوعی: طاووس مشاهده کرد که یکی با افتخار و ناز راه میرود و به او گفت: «این نوع راه رفتن از آن کسی نیست که بداند درون خود چه دارد». همچنین انسان اگر یک روز خود را در آیینه نگاه نکند، میتواند بداند که ممکن است از هر چیزی دیگر، کثیفتر باشد. در واقع، هیچ چیز به اندازه زشتیهایی که از آنها دور میافتد، پلید نیست. زیبایی ظاهری فرد برای او نیست که بر دیگران فخر کند، و زشتی دیگران نیز نمیتواند عیب او را بپوشاند. جمال و زیبایی انسان نیز چنانچه با یک بیماری کوچک از بین برود، ارزشی نخواهد داشت. بنابراین، به خاطر چنین ضعفی، انسان نمیتواند متکبر باشد.
هوش مصنوعی: کسی که به خود مغرور است باید بیندیشد که اگر حتی یک رگ از بدنش از کار بیفتد، هیچکس عاجزتر از او نخواهد بود. همچنین، اگر مگس یا پشهای مزاحمش شود، به شدت آزار میبیند و حتی ممکن است به خطر بیفتد. اگر خاری به پایش برود، تحملش دشوار میشود. در حالی که ممکن است احساس قدرت کند، اما حیواناتی مانند گاو و شیر و فیل از او قویتر هستند. بنابراین، چه فخر و مباهاتی میتواند داشته باشد هنگامی که حتی حیواناتی سادهتر از او در برخی موارد از او برترند؟
هوش مصنوعی: اگر فردی به خاطر ثروت و مقام خود به دیگران تکبر کند، در واقع آنچه از او ظاهر میشود تنها نمایی از خود اوست. اگر مالی که به ناحق به دست آمده، از او گرفته شود و از مقامش برکنار شود، چه سودی برای او باقی میماند؟ در این صورت، او به شخصی میماند که حتی کسی چون یهودی، که ثروت بیشتری از او دارد، میتواند او را سرزنش کند؛ در حالی که او به تنهایی در مقام نادانی و جهل قرار دارد.
هوش مصنوعی: در این جمله آمده است که هر چیزی که مربوط به تو نیست، از آن تو نیست و بر توست که نسبت به آن احساس تکبر و فخر نکنی، زیرا همه اینها موقتی و عاریهای است و هیچ چیز حقیقی متعلق به تو نیست. اگرچه ممکن است در ظاهر به واسطه علم و عبادت بر کسی فخر کنی، اما این کار دشوار است. علم در نظر خداوند بسیار ارزشمند و محترم است و از ویژگیهای الهی به شمار میآید. بنابراین، برای عالمی که به علم و دانش خود میبالد، مشکل است که به خود نپردازد. اما این مشکل میتواند به دو روش قابل حل باشد.
هوش مصنوعی: نخستین نکته این است که باید درک کرد عالم بودن مسئولیتهای بزرگتری به همراه دارد و خطرات بیشتری متوجه کسی است که از عالم بودن خود استفاده نکند. اگر عالم از انجام وظایفش غافل شود، جنایت او آشکارتر خواهد بود. در قرآن آمده است که خداوند، عالمی را که در علم کوتاهی کرده به خر تشبیه میکند و میفرماید که او مانند خری است که بار بسیاری از کتابها بر پشت دارد. همچنین در اشارهای دیگر، به فردی که مانند سگ رفتار میکند، میگوید که او چه فرقی میکند که بداند یا نداند. در نهایت، اگر عالمی از علم خود بهرهبرداری نکند، چه فرقی میان او و حیواناتی مثل سگ و خر وجود دارد؟
هوش مصنوعی: در حقیقت، هر کسی که در آخرت نجات نیابد، از تمام موجودات بیجان و حتی حیوانات پایینتر است. در این زمینه، یکی از یاران میگفت: ای کاش من یک پرنده بودم و دیگری میگفت: ای کاش من یک گوسفند بودم. اگر کسی از خطر پایان کار خود آگاه باشد، دیگر به خودبینی مبتلا نخواهد شد. زیرا اگر فردی کسی را ببیند که از خودش نادانتر است، میگوید: او نادان است و در گناهش معذور است و او از من بهتر است. اما اگر کسی را ببیند که از او داناتر است، میگوید: او دانستههایی دارد که من نمیدانم و او از من بهتر است. همچنین اگر بزرگسالی را ببیند، میگوید: او اطاعت بیشتری از خداوند دارد و او از من بهتر است. اگر هم کودک را ببیند، میگوید: من گناهان زیادی دارم ولی او هنوز کوچک است و نسبت به من گناهان کمتری دارد و از من بهتر است. حتی اگر کافری را ببیند، متکبر نمیشود و میگوید: شاید او مسلمان شود و پایان خوبی داشته باشد و من به کفر خود پایان مییابم. بسیاری از کسانی که قبل از مسلمان شدن، به خود میبالیدند، در حقیقت در علم خداوند دچار خطا بودند. بنابراین چون نجات در آخرت وابسته به بزرگی است و این موضوع غیبی است، باید هر فردی به ترس از آن مشغول باشد تا از خودبینی دوری کند.
هوش مصنوعی: برای اینکه انسان به تواضع برسد، باید بداند که تکبر فقط برای خداوند است و بس. هر کسی که به خداوند بخواهد رقابت کند، مورد دشمنی خدا قرار میگیرد. اگر کسی به خود بگوید که در نزد خداوند ارزش و مقامی دارد، در حقیقت خود را ناچیز میسازد. بنابراین، اگر کسی به درستی بفهمد که به سعادت و خوشبختی خواهد رسید، این آگاهی موجب میشود که از کبر دوری کند. به همین دلیل است که پیامبران (ع) انسانهای متواضعی بودند؛ زیرا میدانستند که خداوند با کبر ورزی دشمنی دارد.
هوش مصنوعی: عابد باید بر عالمان خود را متکبر نکند، حتی اگر خود عابد نباشد، زیرا ممکن است علم آن عالم شفیع او شود و گناهانش را پاک کند. رسول(ص) میفرماید: "برتری عالم بر عابد مانند برتری من بر یکی از شاگردانم است." اگر کسی جاهل باشد و حال او پنهان باشد، عابد ممکن است فکر کند او در حقیقت از او عابدتر است و خود را مشهور نکرده. اگر آن فرد مفسد باشد، عابد باید بداند که احساس گناه و وسوسهها از این بیشتر نگرانکنندهاند. ممکن است در باطن گناهانی باشد که او از آنها غافل است و تمام اعمالش را تباه کند. در عوض، ممکن است کسی در باطن نیکو باشد و گناهانش مورد بخشش قرار گیرد، بلکه ممکن است توبه کند و پایان نیکی را بیابد. از این رو، عابد باید متوجه باشد که نامش در بارگاه الهی ممکن است از بدبختان باشد و تکبر او از جهل او ناشی میشود. این دلایل موجب شده که بزرگان، علما و مشایخ همیشه متواضع باشند.
