بخش ۲۹ - تمهید ثانی
هوش مصنوعی: این متن درباره آفرینش انسان و نقش او به عنوان مظهر صفات خداوند بحث می‌کند. انسان به تصویر خداوند خلق شده و دارای اختیار و مسئولیت است. او توانسته بار امانت الهی را بپذیرد، در حالی که سایر موجودات از حمل این امانت ناتوان هستند.
نویسنده به موضوع جبر و تفویض می‌پردازد و می‌گوید که انسان با وجود ضعف‌ها و ناتوانی‌ها، اختیار را در دست دارد و باید از خداوند مدد بخواهد. در اینجا تأکید بر این است که انسان از عون الهی بی‌نیاز نیست و باید در دعا و عبادت به خداوند پناه ببرد. در نهایت، الزامات و مسئولیت‌های انسانی ناشی از این امانت و اختیار، باید با شناخت و توجه به کمک الهی همراه باشد.
چونکه انسان را خداوند مجیدبیگمان بر صورت خویش آفرید
هوش مصنوعی: انسان را خداوند بزرگ به شکا خود خلق کرده است.
لاجرم یکجا ز مرآت بشرشد صفات و ذات مطلق جلوه گر
هوش مصنوعی: بنابراین، به ناچار صفات و ویژگیهای مطلق در یک جا از طریق آینهی وجود بشر نمایان میشود.
یعنی آدم مظهر یکتا بودشاهد این عَلَّم الْاَسماء بود
هوش مصنوعی: آدم به عنوان نماد یکتایی خداوند خلق شده و وجود او نشانهای از علم و شناخت نامها و صفات الهی است.
آدمی پس بشنو این شرح عجیب‌دارد از هر یک صفات حق نصیب
هوش مصنوعی: انسان باید بداند که هر یک از ویژگیهای خداوند، توضیحات منحصر به فرد و شگفتانگیزی دارد.
چون یکی ز اوصاف حق‌ّ است اختیارپس در انسان هست هم این اعتبار
هوش مصنوعی: از آنجا که اختیار یکی از ویژگیهای الهی است، پس انسان نیز این ویژگی را داراست و میتواند به آن اعتبار دهد.
این امانت را که حق فرموده عرضبر هر آنچه خاصه بر افلاک و ارض
هوش مصنوعی: این امانت که خداوند مقرر کرده، باید به تمام مخلوقات، به ویژه به جهان بالا و زمین، ارائه شود.
ناله اشفاق کردند از جگروا زدند از حمل او یکباره سر
هوش مصنوعی: از دل تنگی خود شکایت کردند و به یکباره بار سنگین او را رها کردند.
آن امانت را نیاید کس حمولغیر انسان ظلوم و هم جهول
هوش مصنوعی: این امانت را هیچکس جز انسانهای نادان و ستمگر نمیتوانند بر دوش بکشند.
نیست این جز اختیار موعدهکه بود انسان به حملش مولعه
هوش مصنوعی: این تنها به انتخاب زمان معین بستگی دارد که انسان به دنیا میآید و وجود مییابد.
شاهد این نکته قول مولوی است‌که دلیل ما به هر جا زو قوی است
هوش مصنوعی: مولوی در اینجا اشاره می‌کند که دلیل ما برای هر چیز به اندازهای قوی است که به راحتی میتوانیم آن را تأیید کنیم.
تا چه فرمایی تو ای فرخنده خودر بیان اختیار اینجا بگو
هوش مصنوعی: تا چه اندازه به تو که صاحب چهرهی نیکویی هستی، بگویم که اختیار چیست و به کجا میرسد.
من چگویم چرخ با این کار و بارزین کمین فریاد کرد از اختیار
هوش مصنوعی: چگونه میتوانم بگویم که دور زمانه با این وضعیت و پیشامدها، از شدت ناراحتی از روی اختیار فریاد میکشد؟
چون ودیعه اختیار از محرمی‌گشت ثابت در وجود آدمی
هوش مصنوعی: وقتی که هدیهی اختیار در وجود انسان به صورت دائمی و ثابت در آمد.
پس به آدم لِّم این تکلیف خاصاینکه بر وی یافت تکلیف اختصاص
هوش مصنوعی: بنابراین، انسان به خاطر ویژگیها و خصوصیات خاصی که دارد، وظایف و مسئولیت‌های ویژهای بر عهدهاش گذاشته شده است.
گشت ثابت پس مگو تکلیف چیست‌معنی تکلیف جز تفویض چیست؟
هوش مصنوعی: به نوعی روشن است که وقتی چیزی ثابت و تغییر ناپذیر است، دیگر نیازی به بحث در مورد وظیفه و مسئولیت نیست. معنای واقعی وظیفه چه میتواند باشد جز این که مسئولیتها به کسی سپرده شوند؟
چونکه ظاهر گشت سرّ اختیارمذهب جبر از میان شد برکنار
هوش مصنوعی: وقتی که راز اختیار روشن شد، مذهب جبر کنار گذاشته شد.
گرچه بی این گفتگو جبری نبودزآنکه جبر از عجز آید در وجود
هوش مصنوعی: با اینکه اگر این بحث نباشد، جبر وجود ندارد زیرا جبر به دلیل ناتوانی در وجود مطرح میشود.
باز بگشا گوش هوش و دار صبرتا نمایم بر تو ظاهر سرّ جبر
هوش مصنوعی: گوشهای خود را آماده کن و صبر داشته باش تا رازی درباره جبر را برایت روشن کنم.
چونکه انسان بود دیوانه جهولکرد حمل آن امانت را قبول
هوش مصنوعی: وقتی که انسان بیخود و جاهل باشد، بار سنگین آن امانت را قبول می‌کند.
چیست بالاتر از این جهل ای پسرکآدمی با این همه عجز بشر
هوش مصنوعی: ای پسر، آیا چیزی بالاتر از این نادانی وجود دارد که انسان با وجود تمام ناتوانیهایش هنوز به این جهل دچار است؟
ضعف خود را بیند و با این توانشانه بدهد زیر این بار گران
هوش مصنوعی: آدمی احساس ناتوانی خود را درک می‌کند ولی با این وجود، سعی می‌کند زیر فشار و بار سنگین زندگی ایستادگی کند.
پس یقین محتاج عون حق بودزآن عنایت کار او آسان شود
هوش مصنوعی: پس به طور قطع، نیازمند یاری خداوند بود، زیرا با لطف او، کارها آسان میشود.
گشت خوش معلوم از این معنی مرالمّ اطلاق عبادت بر دعا
هوش مصنوعی: این جمله به ما می‌گوید که معنای واقعی عبادت برای من واضح شد، وقتی که دعا را هم به عنوان نوعی عبادت در نظر گرفتم.
نصرت از حق هست بی‌شک این بدانمذهب تفویض پس رفت از میان
هوش مصنوعی: یاری و کمک از سوی حق حتماً است، پس به این دلیل که این موضوع در مذهب تفویض مطرح شده، آن را کنار بگذارید.
زآنکه تفویضی نداند ای خلیل‌نصرت حق را به فعل خود دخیل
هوش مصنوعی: چونکه کسی نمیتواند خود را در کمک و یاری به حق تعالی دخیل بداند، ای ابراهیم.
فعل خود دید از عنایت غافل است‌لاجرم آیین و فعلش باطل است
هوش مصنوعی: عمل انسان به خاطر غفلت از لطف الهی نادرست و بینتیجه است. به همین دلیل، رفتار و کارهای او از اعتبار و ارزش برخوردار نیست.
از پس ایاک نعبد،ربّ دین‌کرد زآن تلقین‌ِ عابد، نستعین
هوش مصنوعی: خداوند، پرستش تنها تو را میطلبیم و از تو یاری میخواهیم، که این آموزش به پرستنده یاد میدهد.
یعنی اندر ره چو بنهادی تو پااستعانت بایدت جُست از خدا
هوش مصنوعی: وقتی که قدم در راهی گذاشتی، باید از خداوند کمک بخواهی.
سالکی بی‌عون حق یا قابلی‌می رسد هرگز کجا بر منزلی
هوش مصنوعی: هر سالکی که بدون کمک و یاری حق به سفر خود ادامه دهد، هرگز به مقصد نخواهد رسید.
مولوی فرمود زآن بی‌عون حق‌گر ملک باشد سیاه استش ورق
هوش مصنوعی: اگر کسی بدون کمک خداوند به مقام و سلطنتی برسد، آن جایگاه هرچند ظاهراً بلندمرتبه باشد، در حقیقت بیارزش و تیره خواهد بود.
هم عیان گردید اسرار دعاکامر حق شد بر دعا ما را چرا
هوش مصنوعی: دعاهای ما به وضوح اثر خود را نشان داد و رازهای آن برای ما نمایان شد.
که مرا می‌خوان و کن بر من ایاب‌تا دعایت را نمایم مستجاب
هوش مصنوعی: به من توجه کن و به سوی من بازگرد تا بتوانم دعایت را پاسخ دهم و به آن عمل کنم.
وآنکه استدعای عون از حق نکردجان خود را با دعا ملحق نکرد
هوش مصنوعی: کسی که از خداوند درخواست کمک نمیکند، جان خود را با دعا به سعادت نمیرساند.
هست مشرک زآنکه اندر کار و باردید خود را مستقل در اختیار
هوش مصنوعی: انسانی که در زندگیاش به قدرت و اختیار خود تکیه کند و خود را مستقل از خداوند ببیند، در واقع دچار شرک شده است.
پس نه جبر است و نه تفویض ای عموباش حاضر تا بیابی مو به مو
هوش مصنوعی: نه تحت فشار قهر خداوند هستیم و نه همه چیز به خودمان واگذار شده است؛ ای عمو، بیایید تا به دقت همه چیز را بشناسید.