بخش ۴۴ - خطاب آن سلطان لولاک با افلاک
هوش مصنوعی: این متن به گفتگو و جدل میان آسمان و انسان می‌پردازد. آسمان از انسان می‌خواهد که هرچه زودتر نیازش را بگوید و درنگ نکند. او به انسان می‌گوید که اگرچه به نظر می‌رسد که در کنترل امور خود است، اما در واقع اختیار چندانی ندارد و تمام کارها تحت فرمان الهی است. انسان به حمل امانتی سنگین از خداوند به زمین آمده که همان آزادی اراده است، اما او بخاطر این بار سنگین دچار بی‌قراری و آشفتگی شده و فاقد اختیار به نظر می‌رسد.
آسمان به انسان یادآوری می‌کند که اگرچه او اکنون در حال ناتوانی و سردرگمی است، اما این وضع نتیجه عشق و شور درونی اوست. در نهایت، بر این نکته تأکید می‌شود که تغییر در رفتار و ناپایداری انسان تأثیر زیادی بر جهان دارد و اگر انسان نتواند اختیار خود را در دست بگیرد، این آشفتگی بر زمین نیز تأثیر خواهد گذاشت.
آسمانا حاجت عرض تو چیست‌زودتر گوی و برو برجا مایست
هوش مصنوعی: ای آسمان، نیازی که داری را سریع بگو و برو، در اینجا بایست.
از تو زیبا نیست ای گردون سکونور برآنستی که گردی سرنگون
هوش مصنوعی: ای آسمان سکونی، تو زیبا نیستی! حتی اگر بر این عقیده باشی که در حالتی از سقوطی، زیباییات را از دست میدهی.
این به امر خود کنی یا حکم ماچیست در کار تو، بین تا حکم ما
هوش مصنوعی: این کار را خودت انجام میدهی یا مطابق دستورات ما عمل میکنی؟ در مورد تو قضاوت کن تا ببینی نظر ما چیست.
تو نِه ای مختار چرخا در روشما نمائیمت به رفتن پرورش
هوش مصنوعی: ای مختار، تو چرخهای که در روش ما قرار دارد، میتوانی ما را به سوی پیشرفت خود هدایت کنی.
گر تو را بود اختیاری در بناکردی از حمل امانت چون اِباء
هوش مصنوعی: اگر تو اختیار داشتی، مانند کوه استواری، بار امانت را بر دوش خود مینهادید و از آن سر باز نمیزدی.
آن امانت بود سرّ اختیارکه تو زآن اشفاق کردی آشکار
هوش مصنوعی: این امانت، راز اختیار است که تو آن را به وضوح نمایان کردهای.
پس کنون هم اختیاری در تو نیست‌بر تو تکلیفی نباشد، رو مَایست
هوش مصنوعی: اکنون دیگر اختیاری در تو وجود ندارد و بر تو هیچ تکلیفی نیست، بنابراین از هیچ چیزی نگران نباش.
آنچه را کردی تو از حملش نکولقابل و حامل شد انسان جهول
هوش مصنوعی: آنچه تو انجام دادی، از بار سنگینش را نمیتوان به راحتی برداشت و سبب جهالت انسانها شده است.
حمل انسان کرده بر تو بود عرضزآن بر انسان گشت این تکلیف فرض
هوش مصنوعی: انسان برای تو زحمت کشیده و تلاش کرده است، پس گران بودن این مسئولیت و تکلیف بر دوش انسان است.
گر مطیع امر مایی در مداررو ممان آنسان که ماندی زیر بار
هوش مصنوعی: اگر به دستورات ما گوش فرا دهی، در راه ما حرکت کن و نگذار که مانند گذشته تحت فشار بمانی.
گرچه چون گویی تو سرگردان مالیک نبوی قابل چوگان ما
هوش مصنوعی: هرچند تو هم مانند دیگران دچار سردرگمی هستی، اما مقام تو همچون نبی و شایستهی توجه و احترام است.
زآنکه هِشتی اختیار از دست تومی‌روی بی اختیار و مست تو
هوش مصنوعی: چون اختیار از دست تو خارج می‌شود، به طور ناخواسته و بدون ارادهات به حالتی عجیب و سرمست وارد میشوی.
گرچه این بی‌اختیاری بس نکوست‌لیک زآن کس کاختیاری هم در اوست
هوش مصنوعی: هرچند نداشتن اختیار در بعضی موارد خوب است، اما از آن کسی که دارای اختیار و قدرت است نیز باید یاد کرد.
بی‌قراریِ تو از مجبوری است‌بی قرار انسان ز عشق نوری است
هوش مصنوعی: بی‌قراری تو ناشی از ناچاریات است، ولی بی‌قراری انسان به خاطر عشق و روشنی است.
در روش مستی و نامختاریت‌هست خود ظاهر ز کج رفتاریت
هوش مصنوعی: در حالت مستی و بی‌اختیاری، تو از خودت به خوبی نشان میدهی که به طرز نامناسبی رفتار میکنی.
چون ز میخانه برون رفتی تو مست‌در روش رفت اختیارت هم ز دست
هوش مصنوعی: وقتی از میخانه خارج شدی، حالت مستی باعث شد که دیگر نتوانی بر افکار و رفتار خود کنترلی داشته باشی.
اهل عالم را از آن رو می‌شویهر دمی ضرب المثل در کج روی
هوش مصنوعی: هر لحظه شاهدی بر کجرفتاریها و نادرستیهای اهل دنیا هستی.
همچو مستان سو به سو افتی همی‌گه به پشت و گه به رو افتی همی
هوش مصنوعی: تو مانند مستان در این سو و آن سو میچرخید و هر لحظه به این سمت و آن سمت میافتی.
گفت چو از میخانه مستی ضال شدتسخر و بازیچه اطفال شد
هوش مصنوعی: وقتی که از میخانه مست شدم، به وضعیتی رسیدم که تمام حواسم را گم کرده و مانند یک بازیچه در دست بچهها شدم.
اختیاری مر تو را باری چو نیست‌رو که رفتار تو نی بازیچه نیست
هوش مصنوعی: هیچ چیز تو را مجبور نکرده است، چون رفتار تو چیزی نیست که بیاهمیت یا بازیچه به حساب بیاید.
گر تو از رفتار خود مانی هله‌این زمین آید کنون در زلزله
هوش مصنوعی: اگر از رفتار خود دست نکشی، بدان که این زمین به زودی در حال زلزله خواهد بود.
این زمین هم در سکون و در قرارهمچو رفتار تو شد بی‌اختیار
هوش مصنوعی: این زمین نیز، مانند رفتار تو، بدون اختیار به آرامش و سکون رسیده است.
زآنکه او هم چون تو با چندین شکوهآمد از حمل امانت در ستوه
هوش مصنوعی: چون او نیز مانند تو با شکوه و عظمت به زمین آمد و از بار سنگین مسئولیت به زحمت افتاد.