۱۳۱- تحقیق
هوش مصنوعی: در این شعر، بیان شده است که کثرت (تنوع و تعدد موجودات) از وحدت (یکپارچگی) جدا نیست و هر چیزی که وجود دارد در واقع تجلی وحدت است. بنابراین، علت و معلول نمی‌توانند از هم جدا شوند و این مسئله را باید درک کرد. همچنین اشاره شده که هر چیزی در ممکنات نمی‌تواند از ذات خداوند (سلطان ذات) جدا باشد.
شاعر به این موضوع می‌پردازد که صحبت‌های ما باید مطابق با حقیقت باشد و نباید بر چیزهای نادرست بگوییم. او تأکید می‌کند که خداوند بر اسرار و ضمیر ما آگاه است و باید در گفتار و اعمال خود بی‌غش و پاک باشیم.
در نهایت، بیان می‌شود که انسان واقعی دارای نور و استعداد است و در صورتی که تحت ولایت حق قرار بگیرد، از شک و تردید رهایی یافته و به علم و ایقان می‌رسد. کسانی که سرکش و کافرند در جهل و غفلت باقی می‌مانند و ویژگی‌های زشت در وجود آنها گسترش می‌یابد. شاعر مؤکداً به اهمیت عقل و اخلاق نیک اشاره کرده و می‌گوید که تسلط یکی بر دیگری (بین عقل و نفس) می‌تواند مسیر انسان را به بهشت یا جهنم تعیین کند.
مجملی زآن گویم ار هوشت بجاستکثرت از وحدت نپنداری جداست
هوش مصنوعی: اگر به هوش و درایت خود اعتماد داری، میگویم که این موضوع به طور خلاصه چیست: نباید فکر کنی که بسیاری از چیزها از یک اصل واحد جدا هستند.
کی ز علت یافت معلول انفِصاموحدت آمد داد کثرت را نظام
هوش مصنوعی: کی، زمانی که علت، معلول را به وجود آورد، وحدت از هم گسسته شد و نظم به کثرت بخشیده شد.
بعد علت جایز از معلول نیستبل دوییت بینشان معقول نیست
هوش مصنوعی: علت و معلول نمی‌توانند از یکدیگر جدا باشند، زیرا رابطهای منطقی و معقول بین آنها وجود دارد.
عین آن وحدت شد این کثرت همههمچنان باقی است بر وحدت همه
هوش مصنوعی: همه این کثرتها در واقع همان وحدت را منعکس میکنند و این وحدت همچنان در پس همهچیز وجود دارد.
پس نباشد هیچ چیز از ممکناتمنفصل در آنی از سلطان ذات
هوش مصنوعی: این می‌گوید که هیچ چیزی از موجودات ممکن نمی‌تواند در لحظهای از وجود شاه حقیقی جدا باشد. به عبارتی دیگر، همه چیز در هر لحظه به وجود او وابسته است و نمی‌تواند از او جدا شود.
گر خدا خواهد چو پیش آید مقامشرح این معنی تو را گویم تمام
هوش مصنوعی: اگر خدا بخواهد و زمانی که زمینه فراهم شود، تمام جزئیات این موضوع را برایت توضیح میدهم.
اندر اینجا بیش از این دستور نیستگویم آن کز وی زبان معذور نیست
هوش مصنوعی: اینجا دیگر چیزی بیشتر از این نمیگویم، چون از این موضوع چیزی نمیتوان گفت که زبان قادر به بیان آن باشد.
حق گذارد در دهانِ ما کلامبشنود هم هر چه گوییم او تمام
هوش مصنوعی: خداوند کلامی در دهان ما قرار داده است که او هم از هر چیزی که بیان کنیم آگاه است و همه چیز را کامل میداند.
حق نیوشندة سخنها مطلق استتا نگویی آنچه او بر ناحق است
هوش مصنوعی: حق شنوندهی سخنها از هر قید و شرطی آزاد است تا نگویی آنچه را که او به ناحق میداند.
هم بود دانا بر اسرار ای فقیرتا نیندیشی خلافی در ضمیر
هوش مصنوعی: انسان هوشمند به رازها و نکتههای زندگی آگاه است، ای بیپول، تا زمانی که نتوانی درون خود را به چیزهای نادرست مشغول کنی.
کن زبان خود به گفتنها مطیعتا نگردد هیچ بر قولی شنیع
هوش مصنوعی: زبان خود را به گفتارهای نیکو عادت کن، تا هیچگاه به گفتارهای زشت و ناپسند متمایل نشوی.
کن ضمیر خود مصفاء از دغلکوست دانا بر ضمیر و بر عمل
هوش مصنوعی: خودت را از نیرنگ و فریب پاک کن، زیرا شخص دانا بر اسرار درون و رفتار افراد واقف است.
او تو را چون دوست گشتی گشت دوستدر تولّی پس مددکار تو اوست
هوش مصنوعی: وقتی که او به دوستیت درآمد، در حقیقت به تو کمک می‌کند و به نوعی یاریدهندهات می‌شود.
آردت بیرون ز ظلمات شکوکسوی نور علم و ایقان در سلوک
هوش مصنوعی: تو را از تاریکیهای شک و تردید بیرون میآورد و به سوی نور علم و یقین در مسیر سیر و سلوک هدایت می‌کند.
چون کسانی که حق آنها را ولی استدر ولای حق روانشان منجلی است
هوش مصنوعی: افرادی که حقوقشان به عهده ولی (وکیل) است، در مسیر حق و عدالت همیشه روشن و نمایان هستند.
وآن کسان که کافر و سرکش شدندیار طاغوتند و در آتش شدند
هوش مصنوعی: افرادی که از خداوند دور شده و به کفر و سرکشی روی آوردهاند، طرفدار ظلم و فساد هستند و در آتش عذاب گرفتار خواهند شد.
سوی ظلمت تاختند از بحر نورهم به ماتم خانه از دارالسرور
هوش مصنوعی: به سمت تاریکی رفتند، از دریای نور هم به خانهی سوگواری و غم و اندوه رسیدند.
مُرد یعنی نور استعدادشاناز صفاتِ نفسِ ظلمت زادشان
هوش مصنوعی: مرگ به این معناست که نور تواناییهایشان تحت تأثیر ویژگی‌های منفی روحشان خاموش شده است.
اهل نارند این گروه اندر سکوندر جحیم جهل و غفلت خالدون
هوش مصنوعی: این گروه در جهنم جهل و غفلت به زندگی خود ادامه میدهند و همواره در حالتی بیحرکت و بدون آگاهی هستند.
خالدون یعنی صفات شوم زشتگشت اندر نفسشان خُلق و سرشت
هوش مصنوعی: خالدون به معنای ویژگی‌های ناپسند است که در درون آنها رسوخ کرده و طبیعت و رفتارشان را تحت تاثیر قرار داده است.
همچو اندر بولهب ، جهل و حسدروح معنی مرده بودش در جسد
هوش مصنوعی: همچون انسانی که در دنیای جهل و حسد زندگی می‌کند، روح واقعی او در وجودش مرده است.
بین مثالش در وجود و بود خویشعقل روشن رای و نفس دیو کیش
هوش مصنوعی: این جمله به این معنی است که وجود و واقعیت انسان شبیه به مثالی است که عقل و تفکر روشن آن را درک می‌کند، در حالی که نفس انسان ممکن است به سمت نیرنگ و وسوسههایی شبیه به ویژگی‌های دیوانهوار برود.
عقل بر اخلاق نیکت رهنماستنفس میلش بر فساد و بر هواست
هوش مصنوعی: عقل تو را به سمت رفتارهای خوب هدایت می‌کند، در حالی که نفسات به فساد و خواستههای نادرست تمایل دارد.
هر یک ار غالب شود بر دیگریدر تو گردد خُلق و بی شک زآن سری
هوش مصنوعی: هر کس بر دیگری تسلط یابد، تأثیرات آن در شخصیت و رفتار تو نمایان می‌شود و بدون شک این موضوع راز و دلیل خاصی دارد.
یا به جنّت در خلودی یا به نارهر دو عین توست نیکو یاد دار
هوش مصنوعی: تو یا در بهشت به آرامش خواهی رسید یا در آتش، هر دو حالت به نوعی به تو مربوط می‌شود. به خوبی به یاد داشته باش این را.