۸- آیات ۷۴ تا ۹۰
هوش مصنوعی: در این آیات، ابراهیم به پدرش آزر می‌گوید که چرا بت‌ها را به عنوان خدایان می‌پرستی و او و قومش در گمراهی به سر میبرند. ابراهیم مشاهده می‌کند که ستاره، ماه و خورشید هر یک در دورانی ظاهر و ناپدید می‌شوند و به این نتیجه می‌رسد که هیچیک از آنها نمی‌توانند خدای او باشند، زیرا خداوند باید همیشگی و ثابت باشد. بنابراین، او به پرستش خدای یگانه روی می‌آورد و از بتپرستی بیزاری میجوید.
ابراهیم با قومش دربارهی توحید و خدای یگانه مجادله می‌کند و بر این نکته تأکید می‌کند که خداوند همه چیز را می‌داند و مسیر درست را برای او مشخص کرده است. او به ایمان باور دارد و بر این عقیده است که کسانی که ایمان خود را با ظلم درهم نمیآمیزند، در امنیت و هدایت هستند.
در ادامه، آیات به بیان نعمتهای الهی به ابراهیم و نسل او میپردازند، از جمله هدایت به پیامبران و نیکوکاران. در نهایت، ابراهیم به قومش نشان می‌دهد که اعتقاد به خدای یگانه و دوری از شرک، تنها راه نجات، هدایت و سعادت است.
وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ أَ تَتَّخِذُ أَصْنٰاماً آلِهَةً إِنِّی أَرٰاکَ وَ قَوْمَکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (۷۴) وَ کَذٰلِکَ نُرِی إِبْرٰاهِیمَ مَلَکُوتَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ اَلْمُوقِنِینَ (۷۵) فَلَمّٰا جَنَّ عَلَیْهِ اَللَّیْلُ رَأیٰ کَوْکَباً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لاٰ أُحِبُّ اَلْآفِلِینَ (۷۶) فَلَمّٰا رَأَی اَلْقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ اَلْقَوْمِ اَلضّٰالِّینَ (۷۷) فَلَمّٰا رَأَی اَلشَّمْسَ بٰازِغَةً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی هٰذٰا أَکْبَرُ فَلَمّٰا أَفَلَتْ قٰالَ یٰا قَوْمِ إِنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ (۷۸) إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ حَنِیفاً وَ مٰا أَنَا مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ (۷۹) وَ حٰاجَّهُ قَوْمُهُ قٰالَ أَ تُحٰاجُّونِّی فِی اَللّٰهِ وَ قَدْ هَدٰانِ وَ لاٰ أَخٰافُ مٰا تُشْرِکُونَ بِهِ إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ رَبِّی شَیْئاً وَسِعَ رَبِّی کُلَّ شَیْ‌ءٍ عِلْماً أَ فَلاٰ تَتَذَکَّرُونَ (۸۰) وَ کَیْفَ أَخٰافُ مٰا أَشْرَکْتُمْ وَ لاٰ تَخٰافُونَ أَنَّکُمْ أَشْرَکْتُمْ بِاللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً فَأَیُّ اَلْفَرِیقَیْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (۸۱) اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمٰانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولٰئِکَ لَهُمُ اَلْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ (۸۲) وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ عَلیٰ قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجٰاتٍ مَنْ نَشٰاءُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ (۸۳) وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی اَلْمُحْسِنِینَ (۸۴) وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ اَلصّٰالِحِینَ (۸۵) وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ اَلْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی اَلْعٰالَمِینَ (۸۶) وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اِجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ (۸۷) ذٰلِکَ هُدَی اَللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (۸۸) أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ اَلْکِتٰابَ وَ اَلْحُکْمَ وَ اَلنُّبُوَّةَ فَإِنْ یَکْفُرْ بِهٰا هٰؤُلاٰءِ فَقَدْ وَکَّلْنٰا بِهٰا قَوْماً لَیْسُوا بِهٰا بِکٰافِرِینَ (۸۹) أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ هَدَی اَللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اِقْتَدِهْ قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاّٰ ذِکْریٰ لِلْعٰالَمِینَ (۹۰)
هوش مصنوعی: حضرت ابراهیم به پدرش آزر گفت: آیا تو بت‌ها را به عنوان خدا می‌پرستی؟ من می‌بینم تو و قوم‌ات در گمراهی واضحی هستید. به همین ترتیب، ما به ابراهیم آسمانها و زمین را نشان دادیم تا از جمله مومنان باشد. وقتی شب به او رسید، ستاره‌ای را دید و گفت: این پروردگار من است. اما وقتی ستاره غروب کرد، گفت: من غروب‌کنندگان را دوست ندارم. سپس که ماه را درخشنده دید، گفت: این پروردگار من است. و وقتی ماه نیز غروب کرد، گفت: اگر پروردگارم مرا هدایت نکند، قطعاً از قوم گمراه خواهم بود. سپس وقتی خورشید درخشید، گفت: این پروردگار من است و این بزرگتر است. وقتی خورشید غروب کرد، گفت: ای قوم من، من از آنچه شما شریک می‌کنید، بیزارم. به راستی که من روی خود را به سوی آنکه آسمانها و زمین را آفریده‌ام، می‌گردانم و از مشرکان نیستم. قومش با او به محاجه پرداختند و او گفت: آیا شما در مورد خدا با من محاجه می‌کنید در حالی که او مرا هدایت کرده است؟ و من از آنچه شما شریک می‌کنید، نمی‌ترسم مگر اینکه پروردگارم چیزی بخواهد. پروردگارم به هر چیزی علم دارد. آیا شما به یاد نمی‌آورید؟ چگونه می‌توانم از آنچه شما شریک می‌کنید بترسم در حالی که شما از اینکه به خدا چیزی نسبت می‌دهید نمی‌ترسید، در حالی که او دلیلی درباره‌اش نازل نکرده است؟ پس کدام یک از دو گروه سزاوارتر به امنیت است اگر شما علم دارید؟ کسانی که ایمان آورده‌اند و ایمانشان را با ظلم نپوشانیده‌اند، همین‌ها هستند که امنیت دارند و خود هدایت‌یافته‌اند. این است حجت ما که به ابراهیم در برابر قومش دادیم. ما هر کس را بخواهیم، درجاتش را بالا می‌بریم. پروردگار تو حکیم و داناست. و به او اسحاق و یعقوب عطا کردیم و هر دو را هدایت کردیم، و نوح را نیز پیش از این هدایت کردیم. و از نسل او داوود، سلیمان، ایوب، یوسف، موسی و هارون را هدایت کردیم و به همین‌گونه نیکوکاران را پاداش می‌دهیم. زکریا، یحیی، عیسی و الیاس، همه از صالحان بودند. و اسماعیل، الیاسع، یونس و لوط نیز بودند و همه را بر جهانیان برتری دادیم. و از پدران و نسل‌هایشان و برادرانشان، آنها را برگزیدیم و به راه راست هدایت کردیم. این هدایت خداست که به هر کس از بندگانش بخواهد، هدایت می‌کند. اگر آنها شریک می‌شدند، عملشان نابود میشد. اینها کسانی هستند که به آنها کتاب و حکم و نبوت دادیم. پس اگر اینها به این امر کفر بورزند، ما قومی را مأمور او کردیم که به آن کافر نخواهند بود. اینها کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده است، پس به هدایت آنها اقتدا کن. بگو: من برای این (رسالت) از شما اجری نمی‌خواهم، این چیزی جز یادآوری برای جهانیان نیست.
و هنگامی که گفت ابراهیم مر پدرش آزر آیا فرا می‌گیری بتان را خدایان بدرستی که می‌بینم ترا و قوم ترا در گمراهی روشن (۷۴) و همچنین می‌نمودیم ابراهیم را عجایب آسمانها و زمین و تا بوده باشد از یقین‌کنندگان (۷۵) پس چون تاریک شد بر او شب دید ستاره‌ای را گفت این است پروردگار من پس چون غایب شد گفت دوست ندارم فرو روندگان را (۷۶) پس چون دید ماه را که بر آمد گفت اینست پروردگار من پس چون غایب شد گفت هر آینه اگر راه ننماید مرا پروردگارم هر آینه خواهم بود البته از گروه ستمکاران (۷۷) پس چون دید آفتاب را طالع گفت اینست پروردگارم این بزرگتر است پس چون غایب شد گفت ای قوم من بدرستی که من بیزارم از آنچه شرک می‌آورید (۷۸) بدرستی که من متوجه گردانیدم وجهم را از برای آنکه پدید آورد آسمانها و زمین را حق‌گرای و نیستم من از شرک‌آورندگان (۷۹) و مجادله کردند با او قومش گفت آیا مجادله می‌کنید با من در خدا و بتحقیق هدایت کرد مرا و نمی‌ترسم از آنچه شریک می‌گردانید باو مگر آنکه خواهد پروردگار من چیزی را احاطه کرده پروردگارم همه چیز را از راه دانش آیا پس پند نمی‌گیرد (۸۰) و چگونه می‌ترسم از آنچه شریک گرفتید و نمی‌ترسید که شما شریک گرفتید بخدا آنچه را که فرو فرستاده نشد بآن بر شما حجتی پس کدام یک از این دو فرقه سزاوارترند بایمن بود اگر هستید که می‌دانید (۸۱) آنان که گرویدند و نه آمیختند ایمانشان را بستم آن گروه مر ایشان‌راست ایمنی و ایشانند هدایت‌یافتگان (۸۲) و آن بود دلیل ما که دادیم آن را بابراهیم بر قومش بلند می‌گردانیم ما مراتب آن را که می‌خواهیم بدرستی که پروردگار تو درست کردار داناست (۸۳) و بخشیدیم مر او را اسحق و یعقوب همه را هدایت کردیم و نوح را هدایت کردیم از پیش و از فرزندانش داود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسی و هارون و همچنین سزا دهیم نیکوکاران را (۸۴) و زکریا و یحیی و عیسی و الیاس همه از شایستگان بودند (۸۵) و اسماعیل را و الیسع را و یونس را و لوط را و همه را فزونی دادیم ما بر جهانیان (۸۶) و از پدرانشان و فرزندانشان و برادرانشان و برگزیدیمشان و هدایت کردیمشان به راه راست (۸۷) آن هدایت خداست هدایت می‌کند بآن آن را که می‌خواهد از بندگانش و اگر شرک آورده بودند باطل شده بود از ایشان آنچه بودند که می‌کردند (۸۸) آن گروه آنانند که دادیمشان کتاب و حکمت و پیغمبری پس اگر کافر شوند بآنها اینها پس بحقیقت باز می‌داریم بآنها گروهی را که نباشند بآنها کافران (۸۹) آن گروه کسانی‌اند که هدایت کرد خدا بهدایتشان اقتدا کن بگو نه می‌خواهم از شما بر آن مزدی نیست آن مگر پند دادنی مرجانیان را (۹۰)
هوش مصنوعی: ابراهیم از پدرش آزر می‌پرسد که آیا به پرستش بت‌ها ادامه می‌دهی. او به روشنی می‌بیند که او و قومش در گمراهی هستند. خدا به ابراهیم نشانه‌هایی از آسمان و زمین نشان می‌دهد که او را به یقین می‌رساند. وقتی شب می‌شود، ابراهیم ستاره‌ای می‌بیند و می‌گوید که این پروردگار اوست، اما وقتی ستاره غیب می‌شود، متوجه می‌شود که او نمی‌تواند پروردگارش باشد. سپس ماه را می‌بیند و می‌گوید که این نیز پروردگار اوست، اما وقتی ماه هم غیب می‌شود، می‌فهمد که هیچ یک از اینها نمی‌توانند پروردگار او باشند. ابراهیم پس از آن خورشید را می‌بیند و می‌گوید که این بزرگتر است، ولی باز هم وقتی غیب می‌شود، متوجه می‌شود که او نیز نمی‌تواند پروردگارش باشد. در این صورت، او از شرک و پرستش این موجودات بیزار می‌شود و به سوی خدای واحد و حقیقی روی می‌آورد.
ابراهیم با قومش در مورد خداوند بحث می‌کند و آنان را به تفکر دعوت می‌کند. او از عدم ترسش از بت‌ها می‌گوید و تأکید می‌کند که خدای او بر همه چیز آگاه است. او به قومش می‌گوید که چطور می‌تواند از چیزی بترسد که خود آنها نیز یقین ندارند. ابراهیم به یکتاپرستی و تکیه بر هدایت الهی ادامه می‌دهد و از خداوند درخواست می‌کند که او را در راه راست هدایت کند.
در ادامه، ابراهیم به افراد شایسته‌ای مثل اسحق، یعقوب و دیگر پیامبران اشاره می‌کند و تأکید می‌کند که خداوند به هر کسی که بخواهد هدایت می‌کند. او همچنین به این نکته اشاره می‌کند که در صورت شرک، اعمال آنان باطل می‌شود. او در نهایت می‌گوید که نیازی به پاداش برای تلاش‌هایش ندارد و تنها برای یادآوری حقیقت با دیگران سخن می‌گوید.
یاد کن وقتی که ابراهیم گفتمر پدر را کو به ناحق بود جفت
هوش مصنوعی: به خاطر بسپار زمانی را که ابراهیم به پدرش گفت که او شریک نادرستی است.
کن به اهل مکه یعنی یاد اوخویش را دانند چون اولاد او
هوش مصنوعی: به اهل مکه بگو که یاد او مثل فرزندانش در دلشان جا دارد.
گیری این اصنام را آیا اِلهمن، تو و قومت برون بینم ز راه
هوش مصنوعی: آیا می‌توانم این بت‌های بی‌جان را ببینم که خدایی برای من و قومت دارند و از راه راست منحرف شده‌اند؟
از خرد گردیده اید آیا جداهیچ کس خواند جمادی را اِله
هوش مصنوعی: آیا شما از خرد و اندیشه دور شده‌اید که هیچ‌کس نمی‌تواند تجلی جمادی را به عنوان خداوند بشناسد؟
همچنین او را نمودیم از یقینروح و سرّ این سماوات و زمین
هوش مصنوعی: ما به او نشان دادیم که روح و راز آسمانها و زمین بر اساس یقین چیست.
از بطون عالم اعنی مو به مومنکشف کردیم عبرت را بر او
هوش مصنوعی: از عمق وجود عالم، حقیقت‌ها را به طور دقیق و کامل بررسی کرده‌ایم و درس عبرتی را برای او فراتر از همه چیز افشا کرده‌ایم.
از عجایب های ملکوت برینتا که باشد او مگر از موقنین
هوش مصنوعی: از شگفتی‌های آسمانی این دنیا، آیا او جز از یقین‌داران است؟
پس چو آمد شب بر او از روی فرضتیرگی شب بپوشانید ارض
هوش مصنوعی: وقتی شب فرا رسید، به‌طور طبیعی زمین را با ظلمت شب پوشاند.
کوکبی را دید رخشان بر سپهرقومی او را سجده کردندی به مهر
هوش مصنوعی: ستاره‌ای درخشان را در آسمان دیدند که قوم او به خاطر زیبایی‌اش به احترامش سجده کردند.
گفت آیا این بود پروردگاربس بود نزد خرد نااستوار
هوش مصنوعی: آیا این همان پروردگار است؟ برای عقل ناپایدار کافی بود؟
پس فرو شد آن ستاره گفت اینآفل است و لآ أحِب الآفِلِین
هوش مصنوعی: پس آن ستاره غروب کرد و گفت: این از دسته‌ی افول‌کنندگان است و من افول‌کنندگان را دوست ندارم.
تا چه جای آنکه خوانم موجدشگردم از بهر عبادت ساجدش
هوش مصنوعی: من در تلاش هستم تا به مقام و عظمت او بپردازم، به گونه‌ای که در برابرش به سجده درآیم و او را عبادت کنم.
پس چو طالع گشت بر گردون قمرسجده بنمودند قومش سر به سر
هوش مصنوعی: زمانی که قمر بر آسمان ظاهر شد، مردم به طور یکسان و به احترام او، سر به سجده گذاشتند.
گفت ابراهیم آیا این خداستز اعتراض این گفت یعنی نارواست
هوش مصنوعی: ابراهیم می‌گوید: آیا این موجود، خداست؟ و از این اعتراضش به این نتیجه می‌رسد که چنین چیزی نادرست است.
پس نهاد آن نیز هم رو بر غروبگفت از تأیید علاّم الغیوب
هوش مصنوعی: پس آن شخص، با رویی به سمت غروب، گفت که از طرف خداوند متعال تأیید شده است.
ره به من ننماید ار پروردگارهمچنین از گمرهانم در مدار
هوش مصنوعی: اگر پروردگار من را در زمره گمراهان قرار دهد، راهی به من نشان نخواهد داد.
یعنی این هم درخور تغییر بودحادثان را در رسد تغییر زود
هوش مصنوعی: این وضعیت نیز به تغییر نیاز داشت و حوادث به زودی دستخوش دگرگونی خواهند شد.
چونکه شب بگذشت و زد خورشید سردید او را روشن و تابنده تر
هوش مصنوعی: وقتی شب تمام شد و خورشید طلوع کرد، او را دید که روشن‌تر و درخشان‌تر شده است.
گفت این آیا خداوند من استدر تجلّی اکبر است و اَبین است
هوش مصنوعی: این جمله به این معنی است که آیا این موجود، که به عنوان بزرگ‌ترین تجلی خداوند شناخته می‌شود، واقعاً خداوند من است؟ و این موضوع برای او کاملاً روشن و آشکار است.
این بُد استدلال یعنی اینکه اواکبر آمد باز خواهد شد فرو
هوش مصنوعی: این جمله به نوعی اشاره به این دارد که یک حقیقت بزرگ و مهم دوباره در آینده روشن خواهد شد. به نوعی، این یک یادآوری است که با گذشت زمان، واقعیت‌ها و معانی عمیق‌تری از مسایل به وجود خواهد آمد و آشکار خواهد شد.
چون بر او پیدا شد آثار زوالگفت این هم یافت ای قوم انتقال
هوش مصنوعی: وقتی نشانه‌های زوال و نابودی بر او نمایان شد، گفت: این هم از نشانه‌های تغییر و انتقال است، ای قوم.
من بریَّم زآنچه انباز و شریکبا خدا گیرید و آن خود نیست نیک
هوش مصنوعی: من از چیزی که به خداوند شریک می‌گیرند و در آن شریک می‌شوند دور هستم، زیرا آن کار خوب نیست.
روی خود مطلق نمودم سوی آنکآفریده است این زمین و آسمان
هوش مصنوعی: من تمام توجه خود را به خالق معطوف کرده‌ام، کسی که این زمین و آسمان را آفریده است.
از هر آن دین کو بود در روزگارمن نمودم دین توحید اختیار
هوش مصنوعی: در هر زمانی که بود، من دین توحید را انتخاب کردم.
هم نی ام من از گروه مشرکینکه جز او گیرند معبودی به دین
هوش مصنوعی: من از دسته‌ای نیستم که جز خداوند معبودی دیگری بپرستند و به او ایمان داشته باشند.
نزد آن کش باب دل مفتوح شداین سه رتبه نفس و قلب و روح شد
هوش مصنوعی: در نزد آن شخصی که دلش به روی او باز شده، سه مرتبه از وجود انسان یعنی نفس، قلب و روح به وجود آمده است.
کشف اول بهر عارف در طریقکو به ظلمات طبیعت بُد غریق
هوش مصنوعی: در آغاز راه، عارفان در مسیر خود به عمق تاریکی‌ها و چالش‌های دنیای مادی گرفتار می‌شوند.
انکشاف نفس بر نور و بهاستکو به شب چون نور زهره بر سماست
هوش مصنوعی: آشکار شدن روح بر نور و ارزشش، که در شب مانند درخشش ستاره زهره در آسمان است.
بر گمان افتند اعضاء و حواسکاینست ما را پرورنده بی قیاس
هوش مصنوعی: اعضاء و حواس ما به این فکر افتاده‌اند که این ناز و نعمت بی‌نظیری که داریم، آن کسی است که ما را تربیت کرده است.
چونکه نور قلب تابد از افقدزد شد معلوم کاین نبود قُنق
هوش مصنوعی: زمانی که نور دل از افقی روشن می‌تابد، مشخص می‌شود که این نور به سادگی به دست نیامده است.
مر مدارک پیش او ساجد شدندزآنکه اظهر زو ندیدند از پسند
هوش مصنوعی: همه افراد در برابر او سجده کردند، زیرا از او چیزی نمی‌دیدند که آن را بپسندند.
در شب دیجور طبع تیره گوناظهر از مه نیست چون آید برون
هوش مصنوعی: در شب تاریک و بدون نور، وقتی فکری در دل تاریک من وجود دارد، مانند مه که نمی‌تواند روشن شود، چگونه می‌تواند بیرون بیاید؟
چون بتابد نور روح از شرق دلرفت ظلمت ، شد کواکب مضمحل
هوش مصنوعی: وقتی نور روح از سمت شرقی دل تابیده می‌شود، تاریکی کنار می‌رود و ستاره‌ها به خاموشی می‌روند.
یافتند انوار قلبی احتجابمه چه باشد چون درآمد آفتاب
هوش مصنوعی: وقتی که آفتاب سر می‌زند، نور قلبی که در پرده است، پیدا می‌شود. به عبارت دیگر، وقتی حقیقتی آشکار می‌شود، درخشندگی و زیبایی آن قابل مشاهده خواهد بود.
این بود اکبر همانا در ظهورتا نگردیده پدید الله نور
هوش مصنوعی: اکبر در ظهور خود نمایان می‌شود و تا زمانی که نور خداوندی آشکار نشده است، همچنان در حالت ظهور باقی مانده است.
زآن سپس پیدا شود نور وجودغیب عارف جملگی گردد شهود
هوش مصنوعی: از آن پس، نور وجود پنهان عارف نمایان می‌شود و همه چیز به شهود و آگاهی می‌رسد.
رو نماید از جهت ها سوی اوباقی از هر سو چو بیند روی او
هوش مصنوعی: هر جا که نگاهی بیند از آن سمت به او، باقی همه جا از زیبایی او متوجه خواهند شد.
این تجلی ذاتی است ار واقفیهیچ بر توحید ذاتش عارفی
هوش مصنوعی: این نور درخشان، نشانه‌ای از ذات خداوند است و اگر کسی به طور واقعی درک کند، به وحدت و یگانگی او پی خواهد برد.
بازگردم سوی ابراهیم رادتا چه گفت اندر مقام انقیاد
هوش مصنوعی: به سوی ابراهیم راد برمی‌گردم تا ببینم در مقام تسلیم چه سخنی گفته است.
چون ببردندش به نمرود عدودید مردی بس کریه المنظر او
هوش مصنوعی: وقتی او را به نمرود بردند، دشمن مردی را دید که بسیار زشت و نازیبا بود.
ماهرویان گرد او از مرد و زنبس تعجب کرد و آمد در سخن
هوش مصنوعی: زیبا رویان دور او از مردان و زنان بسیار حیرت کردند و سخن گفتند.
کاین خدا این دیگران را از چه حالکرده از خود خلق بهتر در جمال
هوش مصنوعی: این خداوند چه تدبیری دارد که دیگران را به چه حال و وضعی درآورده است، در حالی که خودش به زیبایی و کمالی فراتر از آنها برخوردار است.
پس به او جستند حجت قوم اوکز تو باشد ناپسند این گفت گو
هوش مصنوعی: قوم او به دنبال دلیلی می‌گردند که به او نسبت داده شود، اما این گفته از نظر تو پسندیده نیست.
گفت با من هیچ آیا احتجاجمی کنید اندر خدا از اعوجاج
هوش مصنوعی: آیا با من بر سر خداوند و کجی‌های زندگی بحث و جدل می‌کنید؟
وآنگهی بنمود با من راه راستحق به توحیدش که او معبود ماست
هوش مصنوعی: سپس او به من نشان داد که راه درست در اعتقاد به یکتایی خداوند هست و او پروردگار ما است.
من نترسم زآنچه بگرفتید آنبا خدا انباز بر ظنّ و گمان
هوش مصنوعی: من از آنچه که شما به دست آورده‌اید نمی‌ترسم، زیرا با خداوند در ارتباط هستید و بر اساس گمان و شبهه عمل می‌کنید.
زآنکه نبوند از جمادی بیشتراحتمالی نیست ز ایشان بر ضرر
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که چون از جماد (اشیای بی‌جان) بیشتر نیستند، بنابراین نمی‌توانند به کسی ضرری برسانند. در واقع، وجود آنها نه تنها مفید نیست، بلکه به دلیل عدم توانایی و حس بی‌جان بودن، نمی‌توانند آسیب‌زننده باشند.
جز که خواهد از مکاره بهر منچیزی آن پروردگار ذوالمنن
هوش مصنوعی: به جز اینکه پروردگار مهربان و بخشنده، هیچ چیز دیگری از دوز و کلک‌ها و فریب‌ها برای من نمی‌خواهد.
یعنی ار خواهد ضرر او در سبببر کسی چون تیرگی کآید ز شب
هوش مصنوعی: اگر کسی بخواهد به دیگران ضرر برساند، مانند تیرگی شب است که ناگهان و بی‌خبر سر می‌رسد.
یا که دریا را کند اسباب غرقیا که آتش را سبب سازد به حرق
هوش مصنوعی: این بیت به ما می‌گوید که ممکن است دریا باعث غرق شدن کسی شود یا آتش موجب سوختن او گردد. به عبارت دیگر، اشاره به خطرات و عواقب ناشی از عناصر طبیعی می‌کند.
این عجب نبود که اشیاء سر به سراز خدا دارند در خلقت اثر
هوش مصنوعی: این طبیعی است که همه چیزها در جهان نشانی از خداوند و تأثیر او در آفرینش دارند.
باشد آن پروردگار من محیطبر هر آن چیزی هم از علم بسیط
هوش مصنوعی: پروردگار من همه چیز را در بر می‌گیرد و بر علم وسیع و گسترده تسلط دارد.
چون رسیده علم او یعنی تمامبر هر آن چیزی که او را هست نام
هوش مصنوعی: زمانی که علم او به کمال رسیده است، یعنی او بر هر آنچه که نام دارد، آگاهی کامل پیدا کرده است.
دور نبود پس اگر در علم اوباشد این کآید به من کُره از عدو
هوش مصنوعی: اگر در علم او باشد، دور نیست که این اطلاعات به من برسد، حتی اگر از دشمن باشد.
یاد نارید ایچ آیا بهر پندفرق تا بدهید بین زهر و قند
هوش مصنوعی: هرگز فراموش نکن که تفاوت میان خوب و بد را درک کنی، تا بتوانی زهر را از قند تشخیص دهی.
در میان عاجز و قادر تمیزندهد آن کش نیست عقل و علم نیز
هوش مصنوعی: در میان کسانی که ناتوان و توانا هستند، عقل و علم نمی‌تواند تفاوتی بین آنها قائل شود.
من چگونه ترسم از چیزی فقطکه به حق انباز کردید از غلط
هوش مصنوعی: من از چیزی نمی‌ترسم که شما آن را به حق و به درستی توضیح داده‌اید و از اشتباهات دوری کرده‌اید.
می نترسید آنکه شرک آورده ایدبر خدا و انباز چیزی کرده اید
هوش مصنوعی: نگران نباشید؛ شما که با خدای خود شریک کرده‌اید یا چیزی را با او هم‌تراز قرار داده‌اید، مشکلی ندارید.
آنچه نفرستاده است او بر شماتا به آن آرید شرک اندر خدا
هوش مصنوعی: هر چیزی که خداوند نازل نکرده، نباید به آن ایمان بیاورید و نباید آن را در کنار خدا قرار دهید.
بر شما باشد کتاب و حجتیتا دلیل آرید زآن بر رخصتی
هوش مصنوعی: بر شما لازم است که کتاب و دلیل معتبر داشته باشید تا بتوانید از آن برای اثبات مجاز بودن کاری استفاده کنید.
محض تقلید است یعنی این عملنز دلیل و حجتی اندر محل
هوش مصنوعی: این عمل فقط به خاطر تقلید انجام می‌شود و هیچ دلیل و مدرکی در پشت آن وجود ندارد.
پس کدام از این دو فرقه در بسیجدرخور آنند گر دانید هیچ
هوش مصنوعی: کدام یک از این دو گروه در بسیج شایسته‌تر هستند، اگر واقعا بدانید؟
مشرک است و هم موحد دو فرقکیست تا بر ایمنی زین دو احق
هوش مصنوعی: مردم در اعتقادات خود به دو دسته تقسیم می‌شوند: برخی به وجود خداوند و یگانگی او ایمان دارند و برخی دیگر به پرستش غیر خدا روی می‌آورند. در این میان، تفاوت این دو گروه چیست؟ چگونه می‌توان مطمئن بود که از خطرات این دو نوع اعتقاد در امان هستیم؟
آن کسان کایمان به حق آورده اندره به وحدانیّتش بسپرده اند
هوش مصنوعی: افرادِ باایمان در مسیر حقیقت قرار گرفته‌اند و راه خود را به خداوند یکتا سپرده‌اند.
هم به ظلم ایمان خود نامیختندبی ستم بر حبل عدل آویختند
هوش مصنوعی: افراد به ظلم خود اعتقاد پیدا کردند و بدون اینکه تحت ستم باشند، به عدالت تکیه کردند.
هست ایشان را ز دوزخ ایمنیره به حق بردند و رستند از منی
هوش مصنوعی: آنها از عذاب دوزخ در امان هستند و با هدایت حق، از دنیای فانی رهایی یافته‌اند.
وآن همه برهان ما بود و دلیلکه عطاء کردیم و القاء بر خلیل
هوش مصنوعی: این همه نشانه و دلیل ما بود که به خلیل روح عطا کردیم و او را راهنمایی کردیم.
تا به آن حجت کند بر قوم خوددر مقام نفی شرک اندر رشد
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که او در تلاش است تا قوم خود را به وجود یک دلیل قاطع بر رامش در رهایی از شرک هدایت کند و به آنها نشان دهد که در حقیقت ، تنها راه رشد و ترقی، دوری از شرک است.
هر که را خواهیم برداریم ماپایه ها در ارتفاع و اعتلا
هوش مصنوعی: هر کسی را که بخواهیم، از او کمک می‌گیریم تا ما را در بالا رفتن و رسیدن به علو مقام یاری کند.
هست بس پروردگارت راستکارهم به خفض و رفع دانا در مدار
هوش مصنوعی: خداوند تو را با حقیقت راستین پرورش می‌دهد و او به خوبی می‌داند چگونه در زندگی تو تغییرات مثبت و منفی ایجاد کند.
ما به او اسحاق و یعقوب ای پناهمی ببخشودیم و بنمودیم راه
هوش مصنوعی: ما به او مانند اسحاق و یعقوب، که نماد لطف و محبت هستند، پناه می‌دهیم و راه را برایش روشن می‌کنیم.
نوح را هم پیش از ابراهیم رادراه بنمودیم بر وجه رشاد
هوش مصنوعی: قبل از ابراهیم، ما نوح را نیز به راه درست هدایت کردیم.
همچنین بر بعضی از ذریّتشراه بنمودیم بهر رتبتش
هوش مصنوعی: برخی از فرزندانش را به مقام و منزلتی خاص راهنمایی کردیم.
اوست داوود و سلیمان در سبلهمچنین ایّوب و یوسف از رسل
هوش مصنوعی: او همانند داوود و سلیمان در راه‌ها و مسیرهای درست است، همچنین به مانند ایوب و یوسف از فرستادگان و پیامبران الهی است.
موسی و هارون که اندر سیرهایافتند از ما جزاء و خیرها
هوش مصنوعی: موسی و هارون در سفرهای خود به نعمت‌ها و پاداش‌هایی از جانب ما دست یافتند.
همچنین کآنها شدند از ما بلندهم جزاء بدهیم بر هر ارجمند
هوش مصنوعی: آنها که در کارهای نیک و ارجمند از ما سرفراز و بلند مرتبه شدند، سزا و پاداشی شایسته دریافت خواهند کرد.
بر نکوکاران کنیم احسان چنینباشی ار در جمع نَجزِی الْمُحسِنین
هوش مصنوعی: به نیکوکاران نیکی می‌کنیم، زیرا اگر در جمع آنها باشیم، جز خوبی وجود ندارد.
هم زکریا، یحیی و عیسی تمامباز هم الیاس شایسته مقام
هوش مصنوعی: زکریا، یحیی و عیسی هر کدام مقام و عظمت خود را دارند، اما در میان آنها الیاس همچنان از همه شایسته‌تر و برجسته‌تر است.
باز اسم عیل، فرزند خلیلوآن یسع و آن یونس و لوط اصیل
هوش مصنوعی: این بیت به معرفی برخی از پیامبران و شخصیت‌های مشهور تاریخ اشاره دارد. عیل، فرزند خلیل (ابراهیم)، به عنوان یکی از افراد مهم معرفی می‌شود و همچنین یسع، یونس و لوط که هر کدام نقش ویژه‌ای در تاریخ و دین دارند. این افراد به خاطر اعمال و ویژگی‌های برجسته‌شان شناخته شده‌اند.
جمله را دادیم فضلی مستبیناز نبوّت بر تمام عالمین
هوش مصنوعی: ما همه چیز را به فضلی که از نبوّت روشن است، نسبت دادیم و آن را بر تمام جهان نمایان ساختیم.
همچنین آباء و ذریّاتشانوآن برادرها با آیاتشان
هوش مصنوعی: این متن به نسل‌ها و خانواده‌ها اشاره دارد که به همراه برادرانشان و نشانه‌هایشان در کنار هم قرار دارند.
برگزیدیم آن جماعت را به خواستراه بنمودیمشان بر راه راست
هوش مصنوعی: ما آن گروه را انتخاب کردیم و با اراده خود، مسیر درست را به آنها نشان دادیم.
این است دین حق که بنمود او به راستبر عباد خود هر آن کس را که خواست
هوش مصنوعی: این حقیقت دین، به روشنی به بندگانش نشان داده شده است. هر کسی که بخواهد می‌تواند آن را درک کند.
بر نکوکاران خود این باشد جزاءدر ثواب و در نعیم و در عطاء
هوش مصنوعی: پاداش نیکوکاران در مقابل کارهایشان، شامل خیر و نعمت و بخشش خواهد بود.
ور که ز ایشان بر سبیل فرض کسشرک می آورد بر حق یک نفس
هوش مصنوعی: اگر کسی از میان آنها به فرضی بر حق شک بیاورد، مانند این است که به یک نفس کفر می‌ورزد.
میشد آن اعمالشان نابود و نیستلیک این دور از پیمبر یا ولی است
هوش مصنوعی: اعمال آنها می‌توانست نابود و بی‌اثر شود، اما این موضوع به دور از جایگاه پیامبر یا ولی است.
مشرکان را بلکه تهدیدی است سختهر که را توحید نبود نیست بخت
هوش مصنوعی: مشركان را عذابی سخت در انتظار است و هر کسی که به یکتاپرستی اعتقاد نداشته باشد، خوشبختی نخواهد داشت.
بر موحّد گشت هر فضلی تمامبخت و اقبالش بود کمتر غلام
هوش مصنوعی: هر فضیلت و خوبی که بر انسان مؤمن و یکتاپرست نازل می‌شود، به دلیل بخت و اقبال اوست و گویی او کمتر به بندگی دیگران در می‌آید.
گر خدا داری بپرداز از دو کوننیست حاجت بر کست از یار و عون
هوش مصنوعی: اگر خدا را داری، نیازی به کسی دیگر نخواهی داشت. از دو جهان بی‌نیاز خواهی بود و به یاری و کمک کسی احتیاجی نخواهی داشت.
گر کسی را شد فزون علم و عملاز تمام خلقِ عالم در مثل
هوش مصنوعی: اگر کسی از همه مردم در علم و عمل برتری یافته باشد، مانند او در این دنیا وجود ندارد.
پس برد حاجت به جز حق بر کسینیست قدرش ، کمتر است از هر خسی
هوش مصنوعی: پس از حق، هیچ‌کسی به اندازه او شایسته و ارزشمند نیست. او از هر بی‌ارزش‌تر نیز کم‌ارزش‌تر است.
آن گروهند انبیاء مستطابآنکه ما دادیم ایشان را کتاب
هوش مصنوعی: این افراد فرستادگان الهی هستند که ما به آنها کتاب آسمانی دادیم.
حکمت شرع و نبوّت پس اگرگشت کافر کس بر آنها از بشر
هوش مصنوعی: اگر کسی به اصول دین و پیامبری باور نداشته باشد، در واقع به عقل و دانش الهی که در شرع و وحی وجود دارد، کافر شده است.
قوم دیگر پس بر آن بگماشتیموز پی ایمانشان برداشتیم
هوش مصنوعی: ما گروه دیگری را برگزیدیم و به خاطر ایمانشان از آنها حمایت کردیم.
نیستند ایشان بر آن کافر یکیهم نباشند از وقوعش در شکی
هوش مصنوعی: آنها هیچ یک بر این باور نیستند که در وقوع آن، شک و تردیدی وجود داشته باشد.
یعنی ار بعضی بر آنها کافرندبعض دیگر مؤمن و نیکو فرند
هوش مصنوعی: برخی از آنها کافر هستند و برخی دیگر مؤمن و نیکوکار.
آن گروهند آنکه حقشان ره نمودپس به ایشان اقتداء کن در عهود
هوش مصنوعی: آن گروه افرادی هستند که حق بر آنها روشن شده است، پس در پیمان‌ها و عهدهای خود به آنها اقتدا کن و از راهشان پیروی نما.
این اشارت هم به سوی انبیاستکه خداشان بر نکویی رهنماست
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که این اشاره به پیامبران است که خداوند آنها را در راه نیکوکاری هدایت کرده است.
یعنی اخلاقی که از پیغمبرانیافتی نیک، اقتداء میکن بر آن
هوش مصنوعی: اخلاقی که از پیامبران یاد گرفتی، خوب است؛ پس به آن عمل کن و پیروی کن.
می نشاید مصطفی(ص) را اقتداءاز نبییّن جز در اخلاق و ولاء
هوش مصنوعی: مصطفی(ص) شایسته است که فقط در زمینه‌ی اخلاق و دوستی با او، پیروی شود و نه در دیگر موارد.
هیچ نبود در فروع و در اصولاقتداء بر انبیاء ، شأن رسول
هوش مصنوعی: هیچ چیزی در مسایل فرعی و اساسی، اقتدا به پیامبران و جایگاه رسول خدا را نمی‌سازد.
زآنکه اندر اصل دین تقلید نیستفرعها هم جمله منسوخ از نبی است
هوش مصنوعی: زیرا در اساس دین، تقلید وجود ندارد و فرع‌ها نیز همگی از نبی منسوخ شدند.
اقتداء پس در صفات و سیرت استکه بر آن مأمور او از حضرت است
هوش مصنوعی: پیروی از ویژگی‌ها و رفتارهاست که او از سوی حضرت مأمور به آن شده است.
گو نخواهم هیچ من مزد و عطااز پی پاداش دعوت از شما
هوش مصنوعی: من از شما هیچ پاداش و نیکی نخواهم، حتی اگر دعوت کنید.
نیست این تبلیغ و احکام مبینجز که پندی بهر خلق عالمین
هوش مصنوعی: این تبلیغات و قوانین واضح تنها به عنوان درسی برای هدایت مردم جهان آمده است.
قدر حق نشناختند آنسان که بودحق قدرش در تفاصیل وجود
هوش مصنوعی: آنان حق را آن‌گونه که شایسته است نشناختند و چون باید به اهمیت و ارزش آن در جزئیات هستی توجه نکردند.
ذره کی داند کمال آفتابجز که او بر قدر خود شد فیض یاب
هوش مصنوعی: هیچ ذره‌ای نمی‌داند که آفتاب چه کمالی دارد، جز اینکه خودش به اندازه‌ی خود از آن بهره‌مند شده است.
یا که قطره قدر دریای شگرفزانکه او را نیست آنسان ضبط و ظرف
هوش مصنوعی: یا اینکه یک قطره نمی‌تواند عظمت و بزرگی دریا را به خوبی نشان دهد، چون این قطره هیچ ظرف و ظرفیتی ندارد که بتواند چنین عظمت و فراخی را در خود نگه دارد.
چون که گفتند ایچ نفرستاده حقبر بشر چیزی بسطری یا ورق
هوش مصنوعی: وقتی گفتند که هیچ پیامبری از طرف حق برای بشر چیزی بر روی کاغذ یا به شکل نوشتار نفرستاده است، یعنی هیچ کتاب یا نوشته‌ای از سوی خداوند به انسان‌ها نرسیده است.
گو که بفرستاده گوئید آن کتابکامد آن موسی باو صاحب خطاب
هوش مصنوعی: بگو که به فرستاده بگویید آن کتاب آمده است، آن موسی که با او سخن گفته شده.