بخش ۶۰ - در فتوت داران به دروغ
هوش مصنوعی: این شعر به نقد وضعیت اجتماعی و اخلاقی مردم پرداخته و به بیان ناپسندی‌های رفتاری و فرهنگی آنها می‌پردازد. شاعر می‌گوید که در گذشته، مردم اصول و آداب فتوت را رعایت می‌کردند، اما اکنون خبری از آن نام‌ها و نشانه‌ها نیست. اشاره به ریاکاری، خیانت و خودخواهی افراد در جامعه شده و اینکه بسیاری از آنها سرگرم تفریحات بی‌محتوا و دنیاپرستی هستند. شاعر به تکرار مشکلات موجود در بین نسل‌ها اشاره می‌کند که پدران، فرزندان را به جهل دچار کرده و خود نیز از مشکلات روزگار غافلند. در نهایت، شاعر از زشتی و بی‌فکری انسان‌ها در این زمان سخن می‌گوید که به جای یادگیری و رشد، تنها به مادیات و خوشگذرانی می‌اندیشند و از عواقب اعمال خود بی‌خبرند.
پیش ازین مردمی چنین بودسترسم اهل فتوت این بودست
هوش مصنوعی: مردم در گذشته به این شکل بودند و این روش زندگی از ویژگیهای اهل جوانمردی بوده است.
وین دم از هر دو خود نشانی نیستنامشان بر سر زبانی نیست
هوش مصنوعی: در این لحظه نشانی از هر دو نیست، و نامشان بر زبان کسی نیست.
هر کجا خاینیست دام اندازبند مکری بگستراند باز
هوش مصنوعی: هر جا که خیانت و فریب وجود ندارد، تو میتوانی در آنجا دام خود را پهن کنی و نقشههای زیرکانهات را گسترش دهی.
برنشیند، که: صاحبم، بر صدراَمردیچند گرد او چُون بَدر
هوش مصنوعی: برنشیند، که: ای صاحب من، بر بالای افرادی که در زیبایی مانند ماه تمام هستند، دور او جمع شوند.
نقش زیلو شود ز بی‌جاییمیخ لنگر ز بی‌سر و پایی
هوش مصنوعی: اگر میخ لنگر به درستی در جای خود قرار نگیرد، نقشی که بر روی زیلو ایجاد شده است نیز خراب و بیمعنی میشود. این نشاندهنده اهمیت جایگاه و استحکام در هر چیزی است.
از دو رو راست کرده سبلت و ریشوز پس تکیه جرعه دان و حشیش
هوش مصنوعی: موی سر و ریش او به زیبایی آراسته شده و او از جایی که نشسته، جرعهای از نوشیدنی و اندکی حشیش را دارد.
کند از شهر چند سفله به کفبنشاند برابر اندر صف
هوش مصنوعی: چند نفر از افراد بیارزش را از شهر دور کرده و در صفی قرار میدهد.
رندکی چند کون دریده همهپند استاد ناشنیده همه
هوش مصنوعی: عدهای از افراد معصیتکار و زشتکار، به نصیحتهای استاد گوش نمیدهند و نصایح او را نادیده میگیرند.
هر یکی باد کرده در بوقیسال و مه در خیال معشوقی
هوش مصنوعی: هر فردی در خیال خودش، به نوعی به عشق و معشوقهاش می‌پردازد و در دنیای ذهنیاش غرق میشود.
روز در کار سخت بی‌خور و خفتدر عزبخانه برده شب زر مفت
هوش مصنوعی: در طول روز برای کارهای سخت فعالیت کن و هرگز در عیش و نوش غرق نشو، زیرا شب وقتی به خانه بازمیگردی، میتوانی از نعمتهای بیزحمت بهرهمند شوی.
هر چه اندر سه روز کرده به کفدر دمی کرده پیش یار تلف
هوش مصنوعی: هر چیزی که در سه روز انجام دادی، در یک لحظه پیش محبوبت به هدر رفته است.
شده از دلبران و از رندانیوسف و گرگشان به یک زندان
هوش مصنوعی: در دل انسان‌ها، عشق و محبت از محبوبان و رندان است؛ مانند داستان یوسف و برادرانش که به یک سرنوشت مشترک گرفتار شدند.
این یکی میوه آرد، آن یک ماستشب سماطی کنند ازینها راست
هوش مصنوعی: این شخص میوه میآورد، و آن دیگری شب به مهمانی از اینها ماست درست می‌کند.
خانهٔ پر کمان و پر دولابنرد وشطرنج و طاسهای یخ آب
هوش مصنوعی: خانهای پر از ابزار و وسایل سرگرمی، همچون کمان و چرخ و بازیهای نرد و شطرنج و تاسهای یخزده.
سفره پر نان و دیگ پر خوردیقالب و قلب خالی از مردی
هوش مصنوعی: کسی که از نظر مادی در آسایش و نعمت است، ولی از نظر ویژگیهای انسانی و فضائل اخلاقی تهی و غیور نیست. زندگی مادی ممکن است فراوان باشد، اما اگر روح و شخصیت خالی از شجاعت و انسانیت باشد، ارزش چندانی نخواهد داشت.
زدن سینه و کف و بغلکفارغ از گردش نجوم و فلک
هوش مصنوعی: زدن سینه و کف زدن و شادی کردن، باید بیتوجه به چرخش آسمان و ستارهها باشد.
هر یک آوازه در فگنده به شهرجسته از کودکان زیبا به هر
هوش مصنوعی: هر یک از زیبایان شهر، صدایشان بلند شده و به گوش همه رسیده است.
که: در لنگری گشاده اخیآنکه چون او جهان ندیده سخی
هوش مصنوعی: کسی را که از دنیا تجربهی زیادی ندارد، ولی دلش را به روی دیگران باز کرده و سخاوت زیادی دارد، به مانند کسی میتوان دانست که در حال قانع شدن و رهایی است.
سفرهٔ نعمتست و شربت قندسرگذشت و سماع و صحبت و پند
هوش مصنوعی: این جمله به توصیف یک فضای دلانگیز و پر از نعمت می‌پردازد که در آن زندگی خوب و خوشی با هم ترکیب شدهاند. سفرهای پر از موهبتها و نوشیدنی شیرین به همراه روایتهای شیرین، موسیقی، محافل دوستانه و نکتههای آموزنده. این محیط نشانههایی از شادی و دوستی را به نمایش میگذارد.
چاک چاک کبادهٔ مردانزور سنگ و محبر گردان
هوش مصنوعی: جوانان نیرومند و دلیر با قدرت و استقامت خود، میتوانند به راحتی بر مشکلات و چالشهای سخت فائق آیند.
تیر و انگشتوانه و قدلیوز دگرگونه سازهای یلی
هوش مصنوعی: تیر و کمان و نواهای ویژه از سازهای بزرگ و جشنوارهها.
پدران را ز جهل کور کنندپسر زنده را به گور کنند
هوش مصنوعی: پدران به خاطر نادانی خود، فرزندان را به بیخبر ماندن و جهل سوق میدهند و در نتیجه زندگی آنها را نابود میکنند.
هم پدر گول و هم پسر سادهکام رندان از آن شد آماده
هوش مصنوعی: هم پدر فریبکار است و هم پسر بیخبر، اما رندان از این وضعیت بهرهمند شدند و آماده شدند.
پسر از خانه جور دیده و خشمپیش آنها نشسته بر سر و چشم
هوش مصنوعی: پسر از خانه با حس ناراحتی و ناامیدی به اطراف نگاه می‌کند و در برابر دیگران با خشم و اعتراض ایستاده است.
ابلهست او که یاد خانه کندگوش بر پند و بر فسانه کند
هوش مصنوعی: نابخرد کسی است که به یاد خانهاش باشد و به نصیحتها و داستانها توجه کند.
هزل و بازی و لاغ بگذاردقلیه و دشت و باغ بگذارد
هوش مصنوعی: بگذارید از شوخی و بیمهمانی دست برداریم و به جای آن به احوالات و زیباییهای طبیعت و زندگی در دشت و باغ فکر کنیم.
رنج استاد و جور باب کشدنان نبیند به چشم و آب کشد
هوش مصنوعی: مدتها زحمت کشیده و ظلم را تحمل کرده، اما همچنان به روزی نمیرسد و در دشواری زندگی باید دست به آب بیاورد.
آنکه در اصل جلد باشد و چستزیرک و مردو سیر چشم و درست
هوش مصنوعی: کسی که در ویژگیهای خود قوی و زیرک است، با دقت و تیزبینی به همه چیز نگاه می‌کند و در کارها به درستی عمل می‌کند.
چون نبیند هنر، که آموزدنه کمال و شرف، که اندوزد
هوش مصنوعی: وقتی کسی هنر و خلاقیت را نبیند، چگونه میتواند یاد بگیرد و به کمال و بزرگی دست یابد؛ او تنها به جمعآوری چیزهایی می‌پردازد بدون اینکه رشد واقعی کند.
نشود سخرهٔ دکان اخیبه مویز و به گردگان اخی
هوش مصنوعی: دوست من نباید خود را به خاطر کمی درک یا مشکلاتی که دارد، دست کم بگیرد یا محافل دیگران مورد تمسخر قرار گیرد؛ چرا که ارزش هر فرد فراتر از نظرات و قضاوتهای دیگران است.
و آنکه نرمست و نقل خوار و دنینرود، گر به ناوکش بزنی
هوش مصنوعی: شخصی که نرم و لطیف است و از دنیا کمتر به دنبال خوشیها میرود، حتی اگر به او آسیب برسانی یا او را بیاحترامی کنی، باز هم واکنشی شدید نخواهد داشت. این فرد به آرامی و سادگی زندگیاش ادامه میدهد.
هم سبیلان سبیل دانندشچشمهٔ سلسبیل خوانندش
هوش مصنوعی: دوستان و همسالانش او را با نام چشمهٔ سلسبیل میشناسند و میدانند که چه فرد خوشنام و نیکوکاری است.
این کمان بخشد، آن کمر سازدتا پسر با حریف در سازد
هوش مصنوعی: این کمان (سلاح) قدرت و توانایی میدهد و آن کمر (بدن) را آماده می‌کند تا پسر بتواند با حریف خود در مبارزه رقابت کند.
بد کند کار، نیک دارندشهمه عیبی هنر شمارندش
هوش مصنوعی: اگر کسی کار بدی انجام دهد، همه به آن بدی اشاره میکنند و هر گونه نقص و عیبی در کار او را به حساب هنر و تواناییاش میگذارند.
شب درین غفلت و سبک باریکرده خوابی به نام بیداری
هوش مصنوعی: در این شب که انسان در غفلت و بیتوجهی به سر میبرد، خوابیده است و خیال می‌کند که در حال بیداری است.
روز هنگامه‌شان چو گشت خرابسفره خالی شد و اخی در خواب
هوش مصنوعی: در روزی که اوضاع به هم ریخت و آشفتگی به وجود آمد، سفره از غذا خالی شد و برادر در خواب بود.
هر یکی سر به کار خویش نهدرخ به صید و شکار خویش نهد
هوش مصنوعی: هر کس به کار و مشغلهی خود می‌پردازد و به دنبال هدف و خواستههای خود میرود.
شب درآید، دگر همان بازیستوقت آن عیش و کیسه پردازیست
هوش مصنوعی: وقتی شب فرا میرسد، دوباره همان داستان تکرار میشود؛ زمان لذت بردن و انباشتن نعمتهاست.
باز چون بگذرد بدین چندینشنود کودک از کسی پندی
هوش مصنوعی: وقتی که زمان بگذرد، کودک از دیگران نصیحتی نخواهد شنید.
ریش ناگه رخش سیاه کندرونق حسن او تباه کند
هوش مصنوعی: ناگهان ریش، چهره زیبا را زشت می‌کند و جلوهی زیبایی او را خراب میسازد.
از چمن لاله‌هاش چیده شودآب سیب رخش چکیده شود
هوش مصنوعی: گلهای لاله از چمن چیده شده و آب سیب از زیبایی چهرهاش فرو میریزد.
قلیه جوید، نیاورندش ماستآب خواهد، خودش بباید خاست
هوش مصنوعی: گنجشک برای پیدا کردن غذا تلاش می‌کند، اما اگر ماست بخواهد، خود باید از جا برخیزد و به دنبال آن برود.
بدر افتاده چون سگ از بیشهنه پدر دستگیر و نی پیشه
هوش مصنوعی: چون بدر، در دل جنگل به زمین افتاده است، نه پدری است که او را نجات دهد و نه حرفه یا مهارتی که به دردش بخورد.
هر دمش دل به غم در افتد و دردکه به بازیچه باختست این نرد
هوش مصنوعی: هر لحظه دلش به حزن و اندوه میافتد و دردی که به خاطر سرگرمی و بازی در این زمین باخته است.
نام حلوا بهل، که دود نداشتزهر خوردست و هیچ سود نداشت
هوش مصنوعی: حلوا را با اسمش نام نبرید، چون اگر دودی نداشته باشد، زهرش خواص خود را نشان میدهد و هیچ فایدهای نخواهد داشت.
با خود از روی جهل بد کردهآه ازین کرده‌های خود کرده!
هوش مصنوعی: با کمال نادانی کارهایی کردهام و اکنون از این کارهایم پشیمانم!