بخش ۷۶ - سخنی چند بر سبیل موعظه
هوش مصنوعی: این شعر درباره اهمیت خرد و درایت در زندگی و پرهیز از حسد و کینه‌ورزی صحبت می‌کند. شاعر به جوانان توصیه می‌کند که از طاعت و بندگی بهره ببرند و به جای حسادت، سعی در خیرو خوبی کنند. او بر این نکته تأکید می‌کند که خوش‌خلق بودن و رفتار نیک می‌تواند محبت و دوستی را به همراه داشته باشد. در ادامه، شاعر درباره عدم وابستگی به بدی‌های دیگران و اهمیت نگاه مثبت به زندگی سخن می‌گوید و می‌افزاید که هر فرد باید مسئولیت اعمال خود را بپذیرد و به دیگران نیکی کند. همچنین، شاعر به لزوم حفظ نکات حکمت‌آمیز در زندگی اشاره کرده و سرانجام بر اهمیت دوستی واقعی و وفاداری تأکید می‌کند.
صرف طاعت کن این جوانی رابنگر آنروز ناتوانی را
هوش مصنوعی: در جوانی خود را سرگرم انجام کارهای خوب و عبادت کن، چون روزی خواهد رسید که ناتوان و ضعیف خواهی شد و قادر به این کارها نخواهی بود.
عاقلی، گرد نانهاده مگردکز جهان جز نصیب نتوان خورد
هوش مصنوعی: ای عاقل، دور و بر نانهای دنیا نگرد، زیرا از این جهان جز آنچه مقدرت است، نمیتوانی برداری.
در دل خود مکن حسد را جایاز درون زنگ بغض و کین بزادی
هوش مصنوعی: در دل خود حسد را جا نده و بگذار احساسات منفی مانند بغض و کینه از درونت دور شوند.
سلطنت چیست؟ تن درستی توپادشاهی؟ به خیر چستی تو
هوش مصنوعی: سلطنت چه معنایی دارد؟ آیا سلامت و تندرستی تو واقعاً برتری و قدرت میآورد؟ به خوبی و خوشی تو بستگی دارد.
گر دل ایمن و کفافت هستملکت قاف تا به قافت هست
هوش مصنوعی: اگر دل تو آرام و محفوظ باشد، همهچیز در دنیایت امن و خوب خواهد بود.
رنج و بیشی به یکدگر باشدگفتن بیش بار خر باشد
هوش مصنوعی: رنج و حوصله در زندگی همراه یکدیگرند، اگر بخواهی همیشه درباره مشکلات صحبت کنی، در واقع تنها بار سنگینی را بر دوش خود اضافه کردهای.
نظر از پیش و پس دریغ مدارآنچه دانی ز کس دریغ مدار
هوش مصنوعی: هرگز از نگاه کردن به دیگران امتناع نکن و درباره آنچه که از کسی میدانی، دریغ نکن.
چشمها تیره، خانها تاریستگر چراغی درآوری یاریست
هوش مصنوعی: چشمها تاریک و بینور است، ولی اگر چراغی روشن کنی، یاری و راهنمایی پیدا خواهی کرد.
هر چه دانسته‌ای ز پیش کساندست دستش به دیگران برسان
هوش مصنوعی: هر چیزی که از دیگران یاد گرفتهای را به دیگران منتقل کن و آن را به اشتراک بگذار.
نیکی ار در محل خود نبودظلم خوانندش، ار چه بد نبود
هوش مصنوعی: اگر نیکی در جای خود نباشد، آن را ظلم میخوانند، هرچند خود نیکی بد نیست.
وز بدی آنچه او بجای خودستعاقلش عدل خواند، ار چه به دست
هوش مصنوعی: از آنچه که در هر چیز به خوبی خود قرار دارد، عاقل به آن عدل می‌گوید، هرچند که در دست نباشد.
هر که خود را نخواست کوچک و خردبا فرومایگان ستیزه نبرد
هوش مصنوعی: هرکسی که خودش را بیارزش و کوچک نبیند، نباید با افراد بیفرهنگ و پست درگیر شود و مبارزه کند.
حکمت نیک وبد چو در غیبستعیب کردن ز دیگران عیبست
هوش مصنوعی: نیکی و بدی به دلیل پنهان بودن حکمتی که در کارها نهفته است، نباید دیگران را سرزنش کرد.
هر چه ورزش کنی همانی تونیکویی ورز، اگر توانی تو
هوش مصنوعی: هر چقدر که تلاش کنی و تمرین کنی، همان میزان نیکی و خوبی در درون تو آشکار میشود. اگر میتوانی، بیشتر تمرین کن.
مهر محکم شود ز خوش خوییدوستی کم کند ترش رویی
هوش مصنوعی: دوستی با خوش‌خلق بودن و رفتار محبتآمیز بهبود مییابد، اما اگر کسی ترشرو و بدخلق باشد، این دوستی کمرنگ میشود.
خلق خوش خلق را شکار کندصفتی بیش ازین چکار کند؟
هوش مصنوعی: انسانهای خوش‌خلق، به خوبی میتوانند دیگران را تحت تاثیر قرار دهند. با داشتن چنین ویژگی، چه نیازی به ویژگیهای دیگر است؟
هزل آب رخت فرو ریزدوز فزونیش دشمنی خیزد
هوش مصنوعی: بیهودهگویی و شوخی باعث میشود که روابط خراب شود و از این موضوع دشمنی و کینهای به وجود بیاید.
دل به جانان مده، که جان ببردشهوتت مغز استخوان ببرد
هوش مصنوعی: دل خود را به معشوق نده، زیرا که عشق و شهوت تو می‌تواند جانت را به خطر بیندازد و عواطف و احساسات عمیقتری را از تو بگیرد.
آنکه عیب تو گفت یار تو اوستوانکه پوشیده داشت مار تو اوست
هوش مصنوعی: کسی که عیبهای تو را آشکار کرد، در واقع دوست توست؛ و کسی که آنها را پنهان نگه داشت، دشمن تو به حساب میآید.
دوستی از درم خریده مجویپرده‌داری ز پس دریده مجوی
هوش مصنوعی: دوستی که از من دور شده را جستجو نکن و کسی که در ظاهر پوشیده است، اما در باطن در حال آشکار شدن است را هم نکاو.
خواجه‌ای، بگذر از غلامی چندپخته‌ای، در گذر ز خامی چند
هوش مصنوعی: شخصی با تجربه و دانا، از سرنوشت کسانی که هنوز ناپخته و بیتجربهاند، عبور کن و به سوی پیشرفت برو.
تا تو باشی به کار بالا دستدر مکن پنجه و میلادست
هوش مصنوعی: تا زمانی که تو در کارهای بزرگ و مهم مشغول هستی، به کارهای کماهمیت و بیمعنا نپرداز.
چرخ رام تو گشت و دورانشگوی خیری ببر ز میدانش
هوش مصنوعی: سرنوشت و دنیای تو به راهی مشخص رفته است، بنابراین از فرصتهایی که برایت پیش میآید بهره ببر و از آنها استفاده کن.
گفت خود را به داد عادت کندست در کیسهٔ سعادت کن
هوش مصنوعی: بخودت عادت بده که در هر شرایطی با تلاش و کوشش به دنبال موفقیت باشی و برای رسیدن به خوشبختی، دست به کار شو.
ماه گردون که این کرم داردمیکند بذل تا درم دارد
هوش مصنوعی: ماه گردون که بر این خاک میتابد، به طوری است که با نور خود گشایش و روشنی بخشیده و فرصتی برای زندگی و خوشی فراهم میآورد. حیات و زیبایی را به وجود میآورد تا برکتها و امکانات زندگی فراهم شوند.
هم به انگشت مینمایندشهم به خوبی همی ستایندش
هوش مصنوعی: او را هم به انگشت نشان میدهند و هم به خاطر خوبیهایش ستایش میکنند.
آنکه ماه زمین بود نامشچون ببینند مردم انعامش
هوش مصنوعی: هر گاه مردم نام کسی را که به مانند ماه در زمین میدرخشد بشنوند، نعمتها و پاداشهای او را میشناسند.
در پیش روز و شب دعا گویندسال و مه مدحت و ثنا گویند
هوش مصنوعی: در برابر روزها و شبها، از سال و ماه ستایش و تمجید به عمل میآید.
به جزین خورد و خواب و خیز و نشستمرد را منهج و طریقی هست
هوش مصنوعی: انسان تنها با خواب، غذا، حرکت و نشستن زندگی نمیکند؛ بلکه راه و روش دیگری نیز برای او وجود دارد.
چون مزاج هوا تبه شد و آباحتما یابد از طعام و شراب
هوش مصنوعی: زمانی که وضعیت هوای او دچار اختلال میشود و آب به علت غذا و نوشیدنی تجمع پیدا می‌کند.
ز دم رتبت و دوام سعادنرهد مرد جز به ترک مراد
هوش مصنوعی: تنها کسی می‌تواند به اوج مقام و خوشبختی دست یابد که از آرزوها و خواستههای خود بگذرد.
حل و عقدیت هست و تدبیریچه نشینی؟ بساز اکسیری
هوش مصنوعی: در اینجا به موضوعی اشاره شده که نیاز به تدبیر و برنامهریزی دارد. به جای نشستن و انتظار کشیدن، بهتر است که دست به کار شویم و به ساختن چیزی ارزشمند بپردازیم. در واقع، دعوت به اقدامات مثبت و فعالانه در شرایط مختلف است.
پند ما گوش دار و شاهی کنورنه رفتیم، هر چه خواهی کن
هوش مصنوعی: به سخنان ما توجه کن و کار خود را درست انجام بده، وگرنه ما خواهیم رفت و هر کاری که میخواهی را انجام بده.
گوش کن راز و روز بینی مناز گواهان شب نشینی من
هوش مصنوعی: به دقت به حرفهای من گوش کن و از احوالات من باخبر شو؛ چرا که من در جمع شبنشینیها، گواهانی دارم که داستانهایم را روایت میکنند.
گر چه روز از کسم نپرسی رازنیستم بی‌تو در شبان دراز
هوش مصنوعی: هرچند که در روز، از کسی درباره من نمیپرسی، اما بدون تو در شبهای طولانی، معما و رازی در وجودم هست.
روز ازین فتنه‌ها امانم نیستشب نشینم، که شب نشانم نیست
هوش مصنوعی: روزها آرامشی از تلاطمها ندارم و در شب نیز در تنهایی خود غمگین هستم، زیرا شب هم طرحی برای آرامش من ندارد.
خود چه محتاج قیل و قال منست؟کین سخن‌ها گواه حال منست
هوش مصنوعی: تو چه نیازی به بحث و جدل داری؟ زیرا این کلمات خود گواه حال و وضعیت من هستند.
خود وفا نیست در نهاد جهانمکن اندر دماغ باد جهان
هوش مصنوعی: در این دنیا اصولاً وفا و پایبندی وجود ندارد، پس نباید انتظار زیادی از آن داشته باشی و نباید به امید آن دچار توهم شوی.