غزل شمارهٔ ۴۳۸
عارف: این غزل، شرح حال یک عاشق شیدا است که با وجود مشکلات و حسادت دشمنان، بر هدف خود ثابت قدم مانده و تنها تکیه‌گاهش خداوند است.اسارت در عشق: شاعر اعتراف می‌کند که دلش توسط زلف‌های زیبای معشوق (سلما) اسیر شده و روحش هر روز از شدت این عشق در فریاد است.درخواست وصال و ترحم: او با التماس، معشوق (نگار) را صدا می‌زند که بر او ببخشاید و علی‌رغم میل بدخواهان، به وصال او برسد و چهره زیبایش را از او پنهان نکند.توکل بر خدا: در مسیر این سودای عاشقانه و سخت، عاشق می‌گوید که کاملاً بر پروردگار توکل کرده و در دریای محبت او غرق شده است (اشاره به ایمان راسخ در مسیر پر مخاطره عشق).اخطار به معشوق: در بخش‌هایی که از گویش محلی استفاده شده، شاعر ضمن بیان تعهد خود و آمادگی برای تحمل جریمه و تاوان این عشق، به معشوق هشدار می‌دهد: اگر به داد دل او نرسی و رسم وفاداری پیش نگیری، ناچار غم این دل را خواهی خورد و با عواقب ناخوشایندی روبرو خواهی شد.تخلص: غزل با تخلص حافظ پایان می‌یابد و او در نهایت سرنوشت دل گم‌شده‌اش را به لطف و هدایت الهی می‌سپارد، حتی در تاریکی مطلق (چین زلف).به طور خلاصه، این شعر ترکیبی از: ۱. بیان عمق و درد عشق، ۲. توکل به خدا و ۳. هشدار محکم و عاشقانه به معشوق برای وفاداری است.
سَبَتْ سَلْمیٰ بِصُدْغَیها فُؤاديو رُوحي کُلَّ یَومٍ لي یُنادي
عارف:(معنی تحت و لفظی)معشوقه «سلمی» با آن دو زلفش، دلِ من را اسیر کرد و روحِ من هر روز مرا ندا می‌دهد/(معنای مفهومی),. معشوقه با زلفان خویش دل مرا به اسارت کشید و اکنون روح من هر لحظه مرا به سوی او دعوت می‌کند.
نگارا بر من بی‌دل ببخشایو واصِلْني علی رَغْمِ الْأَعادي
عارف:(معنی تحت لفظی)ای نگارا بر منِ بی‌دل ببخشای و مرا به وصال برسان علیرغمِ دشمنان./(معنی مفهومی)ای زیبارو، بر این دلِ بیپناه منت بگذار و مرا با وجود دشمنان به وصلِ خویش رسان
حبیبا در غم سودای عشقتتَوَکَّلْنا علی رَبِّ الْعِبادِ
عارف:(معنی تحت لفظی). ای محبوب در غمِ سودای عشقت، ما بر خداوندِ بندگان تکیه کردیم./(معنی مفهومی)ای محبوبِ عزیز، در غمِ هجران تو ما تسلیم و توکّل به خدای بندگان کردیم.
أَ مَنْ اَنْکَرْتَني عَن عشق سَلْمیٰتُزَاوَّل آن روی نِهْکو بِوادی
عارف:(معنی تحت لفظی)آیا کسی که من را از عشق «سلمی» انکار کردی؟ تو از اول، آن رخِ نیکو را در بادیه (در صحرا) تظاهر کردی./(معنی مفهومی)آیا تو مرا از عشق «سلمی» انکار کردی؟ از ابتدا روی آن رخِ نیکو را در بادیه نمایاندی (ظاهراً بهظاهر دوست بودی). به غیر
که همچون مُت به بوتَن دل وَ اِی رَهغَریقُ الْعِشقِ في بَحْرِ الْوِدادِ
عارف:(معنی تحت لفظی)ایکه همچون «متّ» در بودنِ دل و ای راه، غریقِ عشق در دریاچهی محبت است./(معنی مفهومی). چنانکه منم در حالِ غرقشدن در عشق، دل همچون قایقی در دریای مهربانی غوطهور است.
به پی‌ماچان غَرامت بِسپُریمَنغَرَت یک وی رَوِشتی از اَما دی
عارف:(معنی تحت لفظی)به دنبالِ «ماچان» غرامت میسپاریم، اگر تو یک روز (وی = یک بار) بیروشی از ما دیدی/(معنی مفهومی) در پیِ کارِ «ماچان» (صفِ کفش کنِ درویشان) غرامتی میدهیم، اگر که یکبار عملِ ناشایستی از ما سر زَد.
غم این دل بِواتَت خورد ناچارو غَر نه او بِنی آنچَت نَشادی
عارف:(معنی تحت لفظی)غم این دل باید بر تو وارد شود ناچار، وگرنه او بازبینی آنچه تو را نپسندیدی./(معنی مفهومی)این غمِ دل ناگزیر باید بر تو وارد شود، وگرنه آنچه شایسته تو نیست، خواهی دید.
دل حافظ شد اندر چین زلفتبِلَیلٍ مُظْلِمٍ وَ اللّهُ هادي
عارف:(معنی تحت لفظی)دلِ حافظ شد در چینِ زلفِ تو، همچون شبِ تاریک، و خدا راهنمای است./(معنی مفهومی)دلِ حافظ در پیچوتابِ زلفِ یار گرفتار آمد، مانند شبِ ظلمانی، و تنها خدا راهنمایِ ماست.