بخش ۱۳ - در حقیقت نفس گوید
هوش مصنوعی: این متن به بیان مفهوم عمیق حقیقت انسانی و ارتباط آن با عالم و دنیا می‌پردازد. شاعر می‌فرماید که انسان دارای دو جنبه است: ابعاد دنیوی و ابعاد معنوی. بدن انسان به دنیا تعلق دارد، در حالی که جان او به آخرت مرتبط است. او از نوعی درخت به عنوان تمثیلی استفاده می‌کند که شاخ و برگش به آسمان و ریشه‌اش به زمین است، به این معنی که حقیقت انسان نیز به زمین و آسمان، جسم و روح مربوط می‌شود.
شاعر همچنین هشدار می‌دهد که ذکر حقیقت و رازهای معنوی ممکن است به کفر بینجامد و بهتر است این مفاهیم به صورت رمز آلود و در زمان مناسب بیان شوند. او به زیبایی بر اهمیت درک عمیق و زمان‌بندی درست در انتشار دانایی تأکید می‌کند و جمله‌ی پایانی بر این نکته دلالت دارد که تنها عقل روشن می‌تواند به درک این معانی کلی بپردازد.
مثال این‌ست نیکو فهم آن کنمدارش سرسری فهمش به جان کن
هوش مصنوعی: این مثال را با دقت درک کن و فقط به سطحی نپرداز. باید عمق آن را با تمام وجود بفهمی.
درخت ار چند دارد شاخ و باریحقیقت بار او آید به کاری
هوش مصنوعی: درخت هرچند که شاخهها و میوههای زیادی داشته باشد، اما تنها زمانی ارزش واقعی و فایدهاش مشخص می‌شود که میوهاش به کار بیاید و به ثمر برسد.
حقیقت نفس انسانی چنین استکه شاخش آسمان بیخش زمین‌ست
هوش مصنوعی: نفس انسانی به گونهای است که ریشههایش به زمین و شاخههایش به آسمان متصل است.
تن از دنیا و جان از آخرت دانز دنیا تن بگیر از آخرت جان
هوش مصنوعی: بدن را از دنیا بگیر و روح را از آخرت. یعنی برای زندگی در دنیا به بدن نیاز داری اما برای رشد و کمال روحانی، باید به آخرت توجه کنی.
توئی تو به بین تا چیست آنستکه تن را قلب و قلبت را چو جانست
هوش مصنوعی: تو باید به دقت توجه کنی که آنچه بدن را زنده نگه میدارد، قلب است و قلب تو مانند جان و روح تو اهمیت دارد.
به غیر از این چنین گفتن ندانموگر ظاهر کنم باشد زیانم
هوش مصنوعی: من هیچ چیز دیگری برای گفتن ندارم و اگر بخواهم خودم را نشان دهم، برایم ضرر خواهد داشت.
اگر افشا کنم اسرار کفر استبدین اقرار کن انگار کفر است
هوش مصنوعی: اگر من رازهای پنهانی را که در دل دارم، بیان کنم، این کار همچون کفر به نظر میرسد. پس بهتر است که این حقیقت را بپذیریم که گفتگو درباره این اسرار نادرست است.
بسی گفتی ولی چیزی نگفتمچو میوه خام بود آن را نهفتم
هوش مصنوعی: من حرفهای زیادی از تو شنیدم، اما خودم چیزی نگفتم، چون هنوز به مانند میوهای نارس بود که نیازی به بیانش نیست.
به وقت خویش موقوفست است کارچو وقت آید برش یابی به یک بار
هوش مصنوعی: هر کاری در زمان مناسب خود انجام می‌شود و وقتی که آن زمان فرا برسد، به راحتی میتوان به آن دست یافت.
هنوز این میوه کو یا خام خام استوگر مکشوف گردانم حرامست
هوش مصنوعی: این میوه هنوز نرسیده و ناپخته است و اگر آن را از درخت بچینم، کار درستی نیست.
به رمزی گفتم این معنی به مفهومشود آن را که باشد عقل معلوم
هوش مصنوعی: با ظرافتی خاص، مفهومی را بیان کردم که تنها افرادی که درک و عقل کافی دارند، میتوانند به عمق آن پی ببرند.