بخش ۳ - حق الیقین
هوش مصنوعی: این شعر به بررسی مفهوم وجود و عدم، اسمها و مقام عارفان می‌پردازد. شاعر بیان می‌کند که هر موجودی به وسیله نام خاص خود تعریف می‌شود و همه چیز، شامل هستی و نیستی، به تقدیر و اراده الهی وابسته است. عارفان با توجه به اسامی و صفات خداوند، به درجات مختلفی از درک و فهم می‌رسند و به رحمت و کرامت الهی دست پیدا می‌کنند. در نهایت، شاعر بر اهمیت جهد و کوشش در راه ایمان تأکید می‌کند و می‌گوید که افرادی که به صفات خداوند متخلق شوند، به حقیقت نزدیک‌تر خواهند بود.
اسم باری است چون طلسم وجودبر عدم زو فتاده نام وجود
هوش مصنوعی: نام پروردگار مانند یک طلسم است که وجود را از عدم به وجود میآورد. به واسطهی این نام، مفهوم وجود شکل میگیرد.
بود هر بودهای ز اسمی خاصهر یکی زو گرفته قسمی خاص
هوش مصنوعی: هر موجودی، نامی خاص دارد و هر یک از این نامها بخشی ویژه و منحصر به فرد از وجود آن را نشان میدهد.
هستی ونیستی بدو راجعهم ز تقدیر معطی و مانع
هوش مصنوعی: وجود و عدم به او مربوط می‌شود، همه چیز از سرنوشت ناشی می‌شود که بخشی از آن به اعطا و بخشی دیگر به ممانعت برمیگردد.
همه افعال را چو اسبابندهمه املاک را چو اربابند
هوش مصنوعی: همه کارها مانند وسایلی هستند و همه داراییها به مانند صاحبان و صاحبحق هستند.
عارف از اسمها علی الاطلاقبهره یابد بقدر استحقاق
هوش مصنوعی: عارف به درک و معرفت اسمها به صورت کلی و نامحدود دست مییابد، به اندازه و شایستگی خود.
گه ز اللّه فنای هر دو جهانآیدش در نظر شود حیران
هوش مصنوعی: هر از چندی، وقتی که فردی حقیقت وجودی خود را در پرتو الهی مشاهده می‌کند، همه چیز در دنیای مادی برایش محو می‌شود و او در حیرت و شگفتی فرو میرود.
بندۀ خاص گردد از ذلتعذر عامی نهد ز هر زلّت
هوش مصنوعی: انسان ویژه و مورد توجه، از خواری و ذلت دوری می‌کند و به خاطر هر نقص و کمبودش، عذر و بهانهای میآورد.
گه زرحمان شود کریم صفاتوز رحیم آید او رحیم صفات
هوش مصنوعی: گاهی اوقات فردی با صفاتی عالی و نیکو خود را نشان میدهد و از جانب دیگر، رحمت و شفقتی نیز از او منتشر می‌شود.
همه زو بیند و ببخشایدهر چه دارد به هر که پیش آید
هوش مصنوعی: همه افراد او را میبیند و هر چیزی که دارد را به هر کسی که به او نزدیک شود، میبخشد.
از مَلِک مُلک و مِلک از او داندسلطنت بر وجود میراند
هوش مصنوعی: این بیت به مفهوم این است که تنها خالق و سرپرست هستی است که میداند چگونه باید بر وجود سلطنت کند و به حیات و بهشت الملوک حیات ببخشد.
نفس را زیر حکم عقل آردحلق را جمله نیست پندارد
هوش مصنوعی: انسان باید نفس خود را تحت فرمان عقل قرار دهد، زیرا اگر بخواهد با عقل و اندیشه زندگی کند، همه چیز به خوبی پیش خواهد رفت و او به درستی میاندیشد.
گه ز قدوس در حظایر قدسگردد او نقطۀ دوایر قدس
هوش مصنوعی: گاهی انسان از مقام مقدس و روحانی خود فراتر میرود و به جایگاهی والا در عالم معنوی میرسد که خود به نقطهای از دایرههای مقدس تبدیل می‌شود.
پاک تن پاک جان و پاک اسراراز خلاف و رذایل و اغیار
هوش مصنوعی: انسان با روح و جسم پاک، از خطاها و ناپاکیها و شرارتهای دیگران دوری کرده و رازهایش را نیز در بستر پاکی نگه میدارد.
وز سلام او شود مسلمان بازبه زکوة و به صوم و حج و نماز
هوش مصنوعی: با استقبال از او، انسان دوباره متحول می‌شود و به انجام عبادات و مناسک مذهبی مانند زکات، روزه، حج و نماز روی میآورد.
به زبان و به دست و قلب سلیمهیچکس را از او نه خوف و نه بیم
هوش مصنوعی: با زبانی پاک و دلی آرام، هیچکس را نه ترسی از اوست و نه دلواپسی.
همه را برشمرد نتوانمورنه از اختصار وامانم
هوش مصنوعی: نمیتوانم همه چیز را به تفصیل نام ببرم، وگرنه از کمبود وقت و فشردگی مطالب، عاجز میمانم.
نودو نه شمار صد کم یکعارفان را ز هر یکی بی شک
هوش مصنوعی: نه و نه، یعنی نود و نه، به عنوان عددی نزدیک به صد، می‌گوید که یک عارف واقعی، از نظر شمارش، از بقیه بالاتر است و در حقیقت این نفرات دیگر همگی بدون تردید در یک سطح نیستند.
حظ وافر ز کوشش واخلاصداده ایزد ز فضل و رحمت خاص
هوش مصنوعی: خداوند به خاطر تلاش و صداقت تو، از نعمت و رحمت ویژهای به تو بخشیده است.
جهد کن تا ز «جاهدوا فینا»راه یابی به کوی «لوشئنا»
هوش مصنوعی: تلاش کن تا از راه «کسانی که در راه ما کوشش می‌کنند» به قلمرو «اگر میخواستیم» برسید.
مرد ره آن بود که در همه جایمتخلق بود به خلق خدای
هوش مصنوعی: برای دستیابی به هدفهای بزرگ و موفقیت در زندگی، باید با صفات نیکو و اخلاق خوب در هر جا که هستیم، رفتار کنیم و خود را به ویژگیهای الهی نزدیک کنیم.