بخش ۴ - الضلال المبین
هوش مصنوعی: در این متن به موضوع حدوث و قدم (قدیم بودن) اشیاء پرداخته شده و نشان داده می‌شود که عقل انسان درباره‌ی این مسأله دچار تردید و شک است. عقل مشایی (فلاسفه‌ای همچون ارسطو) به وجود قدیم و حادث معتقدند و آنها برای توضیح ویژگی‌ها و حرکات جهان، به صفات و اوصاف وابسته هستند. فلاسفه‌ای مانند تالیس و انکساغوراس نیز نظرات مختلفی درباره‌ی منشأ عالم دارند و هرکدام به نوعی به اجزاء و عناصر عمیق‌تری اشاره می‌کنند. در نهایت، به نام‌بردن از حکما و فلاسفه‌ی پیشین اشاره شده که هیچ قیدی به مباحث اضافه نکردند و تأکید بر قدیم بودن ذاتها دارند، در حالی که مسأله حدوث فقط به صفات مربوط می‌شود.
در حدوث و قِدَم بسی نقل استوان همه شکّ و شبهۀ عقل است
هوش مصنوعی: در مورد پیدایش و ازلی بودن، بحثهای زیادی وجود دارد و تمام این مباحث تنها تردیدها و شبهات عقلانی است.
عقل مشائی ز دین مایلبه قدیم و حدوث شد قایل
هوش مصنوعی: عقل فلسفی به دین تمایل دارد و به اصول قدیمی و موضوعات جدید اعتقاد پیدا کرده است.
قِدَم آسمان به ذات و صفاتگفته جز وضع و هیأت و حرکات
هوش مصنوعی: در آسمان، سخن از ذات و ویژگی‌ها به غیر از شکل و حرکت آن نیست.
عنصر و مایه را به شخص دگرنوع هر جنس و جنسهای صُوَر
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که هر موجودی دارای ویژگیهای خاص خودش است و این ویژگی‌ها، اساس و هویت آن موجود را تشکیل میدهند. به عبارتی، هر نوع و هر جنسی از موجودات، از مواد و عناصر متفاوتی ساخته شده است که به آنها شکل و خصوصیات خاصی میبخشد.
نزد ایشان همه قدیم بودچه کند عقل چون سقیم بود
هوش مصنوعی: در نظر آنها همه چیز کهن و قدیمی به نظر میرسد، زیرا عقل و فکر انسان در حالتی بیمار و ناتوان است و نمیتواند درست تحلیل کند.
کرد رسطالیس اول این تفصیلیافت آخر ز بوعلی تکمیل
هوش مصنوعی: رسطالیس در ابتدا این موضوع را شرح داد و در نهایت بوعلی سینا آن را کامل کرد.
شبههای چند از خود اندیشیکرده دستور کفر و بدکیشی
هوش مصنوعی: اندیشههای سردرگم و تردیدهایی که از تفکر درون خود به وجود آمدهاند، به نوعی به عقاید نادرست و گمراهکننده منجر شدهاند.
تا که برخیزد این تردد و شکبنگر اندر جوابها یک یک
هوش مصنوعی: زمانی که این تردید و تردد کنار برود، به جوابها به دقت و جداگانه نگاه کن.
وان حکیمان که پیش از او بودندهیچ قیدی بر آن نیفزودند
هوش مصنوعی: این جمله میگوید: آن حکیمانی که قبل از او آمدند، هیچ محدودیتی به آن اضافه نکردند.
جملۀ ذاتها قدیم الذاتدیده و مُحْدَثی نه جز که صفات
هوش مصنوعی: در این بیت به این نکته اشاره می‌شود که ذاتها همیشه قدیم و بیزمان هستند و تنها آنچه که جدید و نو پیدا می‌شود، ویژگی‌ها و صفات آنهاست. به عبارت دیگر، وجود حقیقی و اصلی هیچگاه تغییر نمیکند و تنها صفات آن ممکن است دچار تغییر و تحول شوند.
اصل عالم سریع و خواه بطیآب دانست تالس ملطی
هوش مصنوعی: عالم اساساً سریع و یا بهر صورت کندی آب را تالس ملطی درک کرده است.
انکساغورس آن خلیط گرفتوندر او جزوها بسیط گرفت
هوش مصنوعی: انکساغورس آن ترکیب را گرفت و در درون آن قسمتهای سادهای را برداشت.
نزد او هیچ استحالت نیستجز بروز و کمون حوالت نیست
هوش مصنوعی: در نزد او، هیچ حالتی وجود ندارد که تغییر کند، جز اینکه خود را نمایان کند یا پنهان بماند.
وان ذومقراطس اصل عالم رابه توهم گرفته از اجزا
هوش مصنوعی: ذومقراطس، فیلسوف مشهور، تصور کرده که اصل جهان را میتوان از اجزای کوچکتر ساخت. به عبارت دیگر، او به این فکر افتاده که تمامی چیزهای بزرگ و پیچیده از ترکیب اجزای سادهتر به وجود آمدهاند.
کُری الشّکل هر یکی و مداممتحرک به ذات ذواقسام
هوش مصنوعی: هر یک از موجودات دارای ویژگیهای خاص خود هستند و همواره در حال تغییر و تحول هستند.
گفت کافتاد اتفاقاً آنبهم و گشت از آن فلک گردان
هوش مصنوعی: گفت وقتی که به طور ناگهانی به هم افتادیم و از آن روزگار چرخان به حالت دیگر درآمدیم.