بخش ۳۹ - در بیان آنکه در کلام سابق مذکور شد منافی اثبات اختیار آدمی نیست و در تحقیق معنی اختیار و جبر
هوش مصنوعی: این متن درباره مفهوم "اختیار" و "نبرد فعل" است. نویسنده می‌گوید که همه اعمال انسان به اراده و انتخاب او بستگی دارد و او در هر کار مختار است. خداوند در دل انسان فهم خیر و نیکویی را قرار داده است، به طوری که فرد می‌تواند فعل خود را از وجود به عدم منتقل کند. این اختیار و شناخت خیریت به آموزه‌های الهی نسبت داده شده است.
نویسنده همچنین اشاره می‌کند که هر عملی که بدون اسباب و علل صورت گیرد، به معنای جبر است و در این حالت فرد مجبور است، مانند حرکت برگ‌ها تحت تأثیر باد. در نهایت، تأکید می‌شود که اختیار واقعی در عملکردی است که فرد خود انتخاب می‌کند، و اگر انتخابی نباشد، نمی‌توان آن را اختیار نامید.
نبرد فعل را چه خیر و چه شرآنچه گفتم ز اختیار بدر
هوش مصنوعی: در نبرد عمل، چه خوبی و چه بدی، آنچه را که گفتم از دست اختیار خارج است.
آن بود اختیار در هر کارکه بود فاعل اندر آن مختار
هوش مصنوعی: هر کاری که انجام می‌شود، به اختیار خودش انجام میدهد و در آن، فاعل یا عامل کار نیز مختار است.
معنی اختیار فاعل چیستآنکه فاعل چو فعل را نگریست
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که «اختیار فاعل» به کسانی اشاره دارد که وقتی به عمل خود نگاه میکنند، میتوانند تصمیم بگیرند که چگونه عمل کنند یا چه انتخابی داشته باشند. به عبارت دیگر، فردی که بر روی رفتار یا اقدام خود تأمل کند، در واقع از اختیاری برخوردار است تا مسیر خاصی را برگزینید.
ایزد اندر دلش به فضل و رشاددرک خیریت وجود نهاد
هوش مصنوعی: خداوند در دل او به خاطر فضل و حکمت، حس خوبی را قرار داده است.
یعنی آنش به دیده خیر نمودکاید آن فعل از عدم به وجود
هوش مصنوعی: به این معناست که آنچه که در نگاه نیکو و مثبت دیده می‌شود، می‌تواند به عمل و نتیجهای از عدم به وجود برساند.
منبعث شد ازان ارادت و خواستکرد ایجاد فعل و بی کم و کاست
هوش مصنوعی: از آن عشق و ارادتی که در دل داشت، ایجاد کرد و کاری انجام داد بدون هیچ نقص و کم و کاست.
درک خیریت اختیار بودوان به تعلیم کردگار بود
هوش مصنوعی: درک خوبیها بستگی به انتخاب فرد دارد و این انتخاب از سوی آموزگار بزرگ عالم است.
هر چه این علم و خواست شد سببشاختیاری نهد خرد لقبش
هوش مصنوعی: هر آنچه که در علم و خواستهها به وقوع میپیوندد، به انتخاب و اراده خود شخص بستگی دارد و عقل انسانی نامش را میسازد.
وانچه باشد بدون این اسباباضطراریست نام او دریاب
هوش مصنوعی: هر چیزی که بدون این ابزارها و وسایل به دست آید، اضطراری و ناخواسته است؛ نام او را بشناس و درک کن.
باشد از اختیار و قدرت دورفاعل آن بود بر آن مجبور
هوش مصنوعی: میتوان گفت که شاید فاعل (خالق) از اختیار و قدرت خودش دور باشد و در واقع به گونهای مجبور به انجام آن عمل باشد.
همچو برگ درخت و شاخ شجرکه بجنبد ز باد شام و سحر
هوش مصنوعی: مانند برگ درخت و شاخه درخت که به خاطر وزش باد در صبح و شب تکان میخورند.
هر که در فعل خود بود مختارفعل او دور باشد از اجبار
هوش مصنوعی: هر کسی که در کارهای خود اختیار داشته باشد، اعمالش از اجبار و فشار دور خواهد بود.
گرچه از جبر فعل او دور استاندر آن اختیار مجبور است
هوش مصنوعی: هرچند که به نظر میرسد کارهای او بر اساس اجبار و سرنوشت صورت میگیرد، اما در واقع انسان در انتخابهای خود دارای آزادی است.
ورچه بی اختیار کارش نیستاختیار اندر اختیارش نیست
هوش مصنوعی: اگرچه او توانایی کنترل کارهایش را ندارد، اما در واقع اختیارش خارج از کنترل اوست.