بخش ۱۹ - حکایت شبروی محمود غزنوی و از هر کس خبر بدی و نیکی خود پرسیدن و از بدی بریدن و بر نیکی آرمیدن
هوش مصنوعی: این شعر درباره‌ی رهبان یا عابدی است که در شب لباس عباسی به تن کرده و به دور شهر می‌گردد تا درباره‌ی وضعیت شاه محمود غزنوی اطلاعاتی کسب کند. او در جست‌وجوی سخنگویانی است که بتوانند احوالات شاه را بازگو کنند و از صفات نیک و بد او صحبت کنند. عابدی در این مسیر متوجه می‌شود که شاه غزنوی با وجود مشکلات و دشمنانش، همواره در پی عدالت و صداقت است و از لغزش‌های نفسانی می‌پرهیزد.
همچنین عابدی می‌بیند که دوستان و دشمنان شاه نظرات متفاوتی دارند و در نهایت، پس از گفتگوها و شنیدن نظرات مختلف، به این نتیجه می‌رسد که شاه محمود غزنوی شخصیتی بزرگ و قابل احترام است که نامش تا ابد در تاریخ ماندگار خواهد بود. این شعر در نهایت به ستایش فتح‌های شاه و تلاش‌های او در راستای حکمرانی می‌پردازد.
شب که رهبان دیر شماسیتازه کردی لباس عباسی
هوش مصنوعی: در شب وقتی که شما لباس جدیدی بر تن کردی، به یاد رهبانان دیر و زندگی ساده آنها افتادم.
شاه غزنین سیاه پوشیدیگرد شهر و سپاه گردیدی
هوش مصنوعی: شاه غزنین، لباس سیاه به تن کردی و گرد شهر و سپاه خود را جمع کردی.
تا سحر در لباس بیگانهبرگذشتی به هر در خانه
هوش مصنوعی: تا صبح زود، در حالی که لباس غریبهای به تن داشتی، از جلوی هر در خانهای عبور کردی.
هر کجا یافتی سخنگوییکه در او بودی از خرد بویی
هوش مصنوعی: هر کجا که با فردی روبرو شدی که از حکمت و دانش بهرهمند است، به او گوش فرا بده.
دل به پیوند او قوی کردیذکر محمود غزنوی کردی
هوش مصنوعی: دل خود را به ارتباط با او محکم کردی و یاد محمود غزنوی را زنده نگه داشتی.
که به شاهی شعار او چونستحال او چیست کار او چونست
هوش مصنوعی: حال و وضعیت شخصی که به پادشاهی می‌رسد، چگونه است و کارهای او چگونه انجام می‌شود؟
روزگارش به ظلم می گذردیا ره عدل و داد می سپرد
هوش مصنوعی: زندگیاش یا به سختی و ظلم میگذرد، یا اینکه در مسیر عدالت و انصاف حرکت میکند.
دوستان در ولای او چوننددشمنان از بلای او چونند
هوش مصنوعی: دوستان در منطقهی او مانند دشمنان هستند و از بلا و مشکل او به نوعی تلختر میشوند.
هیچ عیبی نماندی و هنریکه نجستی در او ازان خبری
هوش مصنوعی: هیچ نقصی از تو پنهان نیست و هیچ هنری را نیست که در آن به مهارت دست نیافته باشی.
غرضش آنکه هر چه بد باشدپیش اهل قبول رد باشد
هوش مصنوعی: منظور این است که هر چیزی که ناپسند و بیاعتبار است، باید در نظر افرادی که آن را میشناسند و قبول دارند، رد شود و مورد پذیرش قرار نگیرد.
بر کند نقش آن ز سینه خویشبسترد حرفش از سفینه خویش
هوش مصنوعی: او تصویر آن را از دل خود زدود و کلامش را از وجودش جدا کرد.
هر چه باشد نکو در آن کوشدکش نبخشد به مفت و نفروشد
هوش مصنوعی: هر چه که در تلاش و کوشش خوب باشد، کسی آن را به رایگان و بیدلیل ارائه نمیدهد و به راحتی هم نمیفروشد.
رسم نقصان ازان براندازدتا تواند مضاعفش سازد
هوش مصنوعی: این شعر به این معناست که فرد باید نواقص و کاستیها را از خود دور کند تا بتواند به بالاترین حد و موفقیتهای بیشتری برسد. به عبارتی دیگر، برای دستیابی به پیشرفت و ترقی، لازم است که موانع و مشکلات را کنار گذاشت.
یک شبی ره فتادش از طرفیدید ز اهل صفا نشسته صفی
هوش مصنوعی: شبی او از جایی میگذشت و ناگهان گروهی از افرادی را دید که در کنار هم نشستهاند و از صفا و صفای دل برخوردارند.
نور کشف از حبینشان لایحبوی عشق از نسیمشان فایح
هوش مصنوعی: نور کشف از محبتشان تابان است و بوی عشق از نسیم وجودشان به مشام می‌رسد.
همه در صورت و صفت یکرنگهمه در علم و معرفت همسنگ
هوش مصنوعی: همه افراد از نظر ظاهر و ویژگیها مشابه هستند و در دانش و شناخت نیز در یک سطح قرار دارند.
ترس ترسان سلام کرد و نشستکرد همت بلند و گردن پست
هوش مصنوعی: ترس با دلشوره سلام کرد و نشست. او با اراده و انگیزه بالا، اما با تواضع و فروتنی آمد.
گوش می داشت تا چه می گویندراه رد یا قبول می پویند
هوش مصنوعی: به حرفها گوش میکرد تا بفهمد چه میگویند و آیا باید راهی را بپذیرد یا آن را رد کند.
یکی از ملک گوهری می سفتیکی از دین حکایتی می گفت
هوش مصنوعی: یکی از فرشتگان گوهری را به دست گرفت و دیگری داستانی از دین را روایت میکرد.
گفته شد نکته های گوناگونموج زد بحر الحدیث شجون
هوش مصنوعی: گفتگوهای متنوع و جذاب مانند امواجی در دریای داستانها به وجود آمد.
نام محمود غزنوی بردندکارهای نکوش بشمردند
هوش مصنوعی: نام محمود غزنوی را به خاطر کارهای خوبش به یاد آوردند و آنها را شمردند.
همه گفتند بس نکو شاهیستخاصه و عامه را نکو خواهیست
هوش مصنوعی: همه گفتند که این پادشاه خوب است و هم برای مردم عادی و هم برای خاصان نیکوست.
همت او بلند پرواز استبا حریفان سفله ناساز است
هوش مصنوعی: همت او بسیار بالا و والاست و در برابر حریفان پست و بیارزش نمیپسندد.
لیک سودای لعبتان طرازباز می داردش از آن پرواز
هوش مصنوعی: اما آرزوی بازیهای کودکانه او را از آن پرواز بازمیدارد.
گر رود از سر این خیال او رانکند نفس پایمال او را
هوش مصنوعی: اگر این فکر از ذهن او برود، نفس او را تحت فشار قرار نمیدهد.
بلکه از بندگیش سر تابدبر خداوندیش ظفر یابد
هوش مصنوعی: اگر انسان از اطاعت و بندگی خود خارج شود و به مقام خداوندی برسد، برتری و پیروزی حاصل خواهد کرد.
نام شاه مظفرش گرددهمه گیتی مسخرش گردد
هوش مصنوعی: نام شاه مظفر باعث می‌شود که تمام جهان تحت سلطه و تسلط او درآید.
شه چو بر گوشش آن نفس بگذشتدر دل خویش ازان هوس بگذشت
هوش مصنوعی: وقتی که پادشاه آن نفس را شنید، در درونش از آن خواسته و آرزو گذشت.
لوح خاطر ز نقش شهوت شستکرد بر خود لباس عفت چست
هوش مصنوعی: ذهن خود را از آثار شهوت پاک کرد و بر تن خود لباس عفت و پاکدامنی پوشید.
لاجرم شد به فرصتی اندکشهره فتح و نصرتش مسلک
هوش مصنوعی: بنابراین، او در یک فرصت کوتاه به معروفیت و پیروزی دست یافت و راه و روشش شناخته شد.
ملک هندوستان همه بگرفتشرق و غرب جهان همه بگرفت
هوش مصنوعی: سلطان هندوستان قدرتش را بهدست آورد و در واقع، تمام شرق و غرب جهان را تحت کنترل خود قرار داد.
محمل آخر به ملک باقی راندنام او تا به حشر باقی ماند
هوش مصنوعی: تکیهگاه و وسیلهای که در آخرین سفر به سرزمین جاویدان بهکار میرود، نام او را به یادگار نگه میدارد تا در روز قیامت نیز شناخته شده بماند.