بخش چهارم - قسمت اول - شیخ بهایی

گدائی همی رفت و کودکش در پیش روان بود. کودک صدای زنی بشنید که در پی جنازه ای همی گفت: ای مرد ترا به جائی برند که نه در آن عطائی بود نه فراشی، نه چاشتی و نه شامی. کودک گفت: پدر، جنازه را به خانه ی ما همی برند.

ابوالعینا روزی از کودکی پرسید: در کدام باب نحوی؟ گفت: در باب فاعل و مفعول. گفت: بدین گونه در باب ابوین خویشتنی.

کنیزکی وی را گفت: انگشتری خویش به من ده تا هماره به خاطرت آرم. گفت: مرا بهر این که آن را به تو ندادم به خاطر دار.

ای در اسباب جهان پای تو بندمانده از راه بدین سلسله چند

بگسل از پای خود این سلسله راباشد از پی برسی قافله را

قافله پی به مسبب بردهتو در اسباب قدم افشرده

عنکبوت ار نئی از طبع دنیتار اسباب به هم چند تنی

تا کند روز جهان افروزیهیچ روزی نبود بی روزی

یاد میکن که چسان مادر توبود عمری صدف گوهر تو

داشت بی خواست مهیا خورشتداد از خون جگر پرورشت

از شکم، جا به کنارش کردیشیر صافیش ز پستان خوردی

چون توانا شدی از قوه ی شیرگشتی از کاسه و خوان قوت پذیر

خوردی از مائده ی بهروزیسال ها بی غم روزی، روزی

غم روزیت چو در جان آویختآبت از دیده و از دل خون ریخت

دست تا چون به میان آوردیکار خود را به زیان آوردی

زنده دلی از صف افسردگانرفت به همسایگی مردگان

حرف فنا خوانده ز هر لوح خاکروح بقا جست ز هر روح پاک

کارشناسی پی تفتیش حالکرد از او بر سر راهی سؤال

کاین همه از زنده رمیدن چراست؟رخت سوی مرده کشیدن چراست؟

گفت بلندان به مغاک اندرندپاک نهادان ته خاک اندرند

مرده دلانند بروی زمینبهر چه با مرده شوم همنشین

همدمی مرده دهد مردگیصحبت افسرده دل افسردگی

زیر گل آنان که پراکنده اندگرچه به تن مرده به دل زنده اند

مرده دلی بود مرا پیش از اینبسته ی هر چون و چرا پیش از این

زنده شدم از نظر پاکشانآب حیات است مرا خاکشان

ذکر، گنج است، گنج پنهان بهجهد کن، داد ذکر پنهان ده

به زبان گنگ شو، به لب خاموشنیست محرم بدین معامله گوش

به دل و جان نهفته گوی که دیونبرد پی بدان به حیله و ریو

هیچ کس مطلع مساز بدانتا نیفتد ز عجب رخنه در آن

گر تأمل کنی در این کلمهبنگری حال حرفهاش همه

بی گمان دائمت بآن گرویکه یکی نیست زان میان شنوی

وین اشارت بدان بود که مدامبایدش در حریم سر مقام

این سبق پیشه کن چه روز و چه شببی فغان زبان و جنبش لب

در اشارات سخنان خوش زیر، اشعاری به سر وحدت و ظهورش در مظاهر کثرت با تقدیس آن از آلودگی است:

نیست در لااله الا اللهدر حقیقت به جز سه حرف اله

جمله اجزای این خجسته کلامشد ز تکرار این حروف تمام

گر بجوئی در این کلام شگرفغیر از این حرف ها نیابی حرف

این سه حرفند کاختلاف جهاتکرده آن را به صورت کلمات

کلماتی که گشت از آن حاصلزان میان شد، مرکب کامل

پس در این جمله لفظها میپیچغیر از اسم اله نبود هیچ

همچنین معنیش که اصل اصولاوست در اصطلاح اهل وصول

در همه بطن های امکانیچه مجرد، چه جسم و جسمانی

سریان دارد و ظهور اماسریانی برون زگردش ما

زاختلاف تنوعات و شؤونمی نماید جمال گوناگون

می کند در همه مراتب سیرمختفی در حجاب صورت غیر

بلکه محو است صورت اغیارلیس فی الدار غیره دیار

علیه، دخت مهدی، خواهر هارون الرشید زنی زیبا و نکته سنج بود. و شاعرترین زنان و ماهرترین ایشان در موسیقی و ساخت آهنگ بود.

نیزعفیف و نیکو دین بود. آن چنان که آواز نمی خواند، و جز به روزهائی که از نماز خواندن معذور بود، شراب نمی آشامید.

زمانی که پاک می گشت اما هماره نماز همی خواند و قرآن تلاوت می کرد. از سخنان اوست که: خداوند هیچ چیز را حرام منمود مگر آن که به جایش حلالی قرار داد.

از این رو گناهکار عصیان خویش چگونه حجت آرد؟ وی یکی از غلامان رشید را طلا نام، دوست همی داشت. و داستان آن دو مشهور است.

صلای باده زد پیر خراباتبیا ساقی که فی التأخیر آفات

سلوک راه عشق از خود رهائی استنه قطع منزل و طی مقامات

جهان مرآت حسن شاهد ما استفشاهد وجهه فی کل مرآت

مزن بیهوده لاف عشق جامیفان العاشقین لهم علامات

خواهم اندر عقبش رفت به یاران عزیزشخصم ار باز نیاید، خبرم باز آید

ناز پرورد تنعم نبرد راه به دوستعاشقی شیوه ی رندان بلاکش باشد

ز مرغ صبح ندانم که سوسن آزادچه گوش کرد که باده زبان خموش آمد

چه جای صحبت نامحرم است مجلس انسسر پیاله بپوشان که خرقه پوش آمد

زخانقاه به میخانه می رود حافظمگر زمستی زهد و ریا به هوش آمد

زاهدی بر خانه ای بگذشت که ابو نواس در آن بود. و وی را شنید که همی خواند:

بی تردید توبه ی من، بزهکاری مرا زایل سازد. ای آن که شایسته ی عفوی، عفوم کن.

زاهد دستان خویش به آسمان برد و گفت: خداوندا، توبه کرد و به سوی تو بازگشت، توبه اش بپذیر. اما ابونواس پس از آن چنین خواند:

خداوندا برآنچه جوانی مخمور که هنگام هشیاری نیز خردش، نیست، همی گوید، مگیر.

زاهد دستان خود به آسمان برد و گفت: خداوندا، هدایتش فرما!

طغرل بن ارسلان بن طغرل بن سلطان ملکشاه، زیبا صورت و لطیف سیما، خوش عمل بود و به فارسی و عربی شعر نیک همی سرود: شعر زیر از اوست:

دیروز چنان وصال جان افروزیامروز چنین فراق عالم سوزی

افسوس که در دفتر عمرم ایامآن را روزی نویسد این را روزی

در شرح دیوان آمده است: «چنانچه تن را صحت و غذا هست، روح را هم هست. «الا من اتی الله به قلب سلیم » و فی قلوبهم مرض اشاره به آنست چنانکه هر مرض جسمانی را سببی و داروئی هست که خاصه ی اوست که غیر طبیب حاذق آن را نشناسد، مرض روحانی را هم سببی و دوائی است، که غیر انبیا و اولیاء آن را ندانند.

اگر کسی را سودا غالب باشد و به معالجات صفراویه اشتغال نماید، هلاک گردد. و همچنین هر مرض روحانی را دوائی است که از آن تجاوز نتوان کرد. «رب تال للقرآن و القرآن یلعنه » شعر:

طاعت ناقص من موجب غفران نشودراضیم گر مدد علت عصیان نشود

از حضرت رسالت پناه (ص) تفسیر «و بدالهم من الله مالم یکونو ایحتسبون » پرسیدند. فرمود: و هی اعمال حسبوها حسنات فوجدوها فی کفه السیئات (اعمالی است که نیک می پنداشتندشان و آن ها را در کفه ی بدی ها یافتند) و چنانچه نبض وقاروره دلالت بر احوال بدن دارند، واقعه دلالت بر احوال نفس دارد، و لهذا سالکان واقعات خود را بر شیخ عرض کنند.

و حضرت رسالت پناه(ص) بسیار به اصحاب خود فرمود: هل رای احد منکم من رویا؟ (آیا کسی از شما رویائی دیده است؟)

مرحبا ای عشق خوش سودای ماای طبیب جمله علتهای ما

ای دوای نخوت و ناموس ماای تو افلاطون و جالینوس ما

هر آنچه دور کند مر تو را زدوست بد استبهر چه روی نهی بی وی ارنکوست، بد است

فراق یار اگر اندک است، اندک نیستدرون دیده اگر نیم تار موست، بد است

خدمت مولوی چه صبح و چه شامکرده اندر کتابخانه مقام

متعلق دلش به هر ورقیدر خیالش زهر ورق سبقی

نه شبش را فروغی از مصباحنه دلش را گشادی از مفتاح

نه بجانش طوالع انوارتافته از مطالع اسرار

کرده کشاف بر دلش مستورنور کشف و شهود و ذوق حضور

از مقاصد ندیده کسب نجاتبی خبر از مواقف عرصات

از هدایت فتاده در خزلانوز بدایت نهایتش حرمان

بی فروغ وصول، تیره و تاراز فروغ واصول کرده شعار

گرد خانه کتاب های سرهاز خری همچو خشت کرده خره

سوی هر خشت ازاو چو رو کردهدر فیضی به رخ برآورده

قصر شرع نبی و حکم نبیجز به آن خشتها نکرده بنی

زان به مجلس زبان چه بگشایدسخنش جمله قالبی آمد

صد مجلد کتاب بگشادهدر عذاب مخلد افتاده

سر بر اندیشه های گوناگونلب پر افسانه دل پر از افسون

این بود سیرت خواص انامچون بود حال عام کالانعام

عام را خود ز شام تا به سحرنیست جز خواب و خورد کار دگر

صلح و جنگش برای این باشدنام و ننگش برای این باشد

سخن از دخل و خرج خواند و بسشهوت بطن و فرج راند و بس

همتش نگذرد زفرج و گلوداند از امر، فانکحوا وکلوا

از کتاب قوت القلوب: از امیر مومنان علی(ع) روایت شده است که خداوند، فقر را پاداش های نیک و نیز عذاب هائی قرار داده است.

اماآن فقر که پاداش نیکو دارد، نشانه اش حسن خلق، شکایت نکردن و شکرگزاری خداوند بر فقری است که داده. اما آن فقر که عذابی در پی دارد. نشانه اش بدخلقی، نافرمانی خداوند، بسیاری شکوه و خشم برقضای خداوندی است.

این همان نوع فقری است که پیامبر(ص) از آن استعاذه کرده است.

شیخ عبدالرزاق در شرح منازل السائرین گفت: عشق پاک نیرومند سببی در تلطیف باطن و آمادگی آدمی برای عشق حقیقی است.

چه غمان را به غمی واحد بدل همی کند و تفرقه ی خاطر را منقطع می دارد و خدمت محبوب را لذت می بخشد و رنج و تعب در فرمانبرداری وی و امتثال امرش را آسان همی کند.

برخلاف عشق ناشی از پیروزی شهوت حاصل می آید. چه این عشق وسوسه ای ناشی از پیروزی اندیشه زیبا شمردن برخی چهره ها است و پرستش نفس با سعی در بدست آوردن لذایذ: مدح و ذم عشق صوری در کلام برخی از عرفا و حکیمان بر همین دو گونه عشق مبتنی است.

همسر مردی آزاده وی را گفت: آیا نبینی که زمانی ترا گشادگی حاصل است، یاران ملازمت گردند و زمان دست تنگی رهایت کنند؟

گفت: این از بزرگواری ایشان است. چه زمانی به نزد ما همی آیند که می توانیم به ایشان احسان کنیم. و زمانی که نمی توانیم چنین کنیم، ترکمان همی گویند.

حکایت شده است که یکی از حکمای اسلام برآن شد که بین کلام فلاسفه و سخنان انبیاء وفق دهد. وی با آن که در مواردی موفق شد، در پاره ای موارد ناگزیر از تکلفاتی دور و تاویلاتی در سخن انبیاء شد تا موفقیت حاصل آید.

صواب آن است که سخن انبیاء را که برگرفته از وحی الهی است، میزان گزینند و به تایید آن به سخن فلاسفه التفات نکنند.