غزل شمارهٔ ۴۹۰
هوش مصنوعی: این شعر به جستجوی عشق و دلدار درون خود اشاره دارد. شاعر به خواننده می‌گوید که اگر به دنبال معشوقه‌ای بیرون از خود است، باید بداند که دلدار او در درون جانش نهفته است. برای دیدن زیبایی دلدار، باید از نگرش‌های ظاهری عبور کند و به عمق وجود خود نگاهی تازه بیندازد. او همچنین به اهمیت خودشناسی و درک درون تأکید می‌کند و هشدار می‌دهد که آزار دیگران در واقع آزار خود است. در نهایت، پیام شعر به این موضوع اشاره دارد که یافتن واقعیات عاطفی و الهی در درون خود، به فهم عمیق‌تری از عشق و زندگی منجر می‌شود.
ای که میجویی برون از خویشتن دلدار خویشدر درون جان توست از خویشتن جو یار خویش
هوش مصنوعی: ای کسی که به دنبال معشوق خود هستی، بدان که او درون وجود خودت قرار دارد. برای یافتن او، به درون خود نگاهی بینداز و یار خود را در درون خود جستجو کن.
پردهٔ دلدار تو جویای دلدار تو استجستجو بگذار تا بینی رخ دلدار خویش
هوش مصنوعی: دلدار تو در جستجوی توست، پس بگذار جستجو کنی تا چهرهٔ دلدار خود را ببینی.
گر نداری تو بصر وام کن از وی بصرتا ببینی در درون جان خود دلدار خویش
هوش مصنوعی: اگر چشمی نداری، از او چشمی بخواه تا بتوانی در عمق وجود خود، محبوب خود را ببینی.
از گل رویش درون خویش را گلزار کنزین گلستان‌ها گذر کن باش خود گلزار خویش
هوش مصنوعی: به زیبایی و دلنشینی او توجه کن و تلاش کن که درون خود را زیبا و سرسبز کنی. با عبور از باغهای مختلف، سعی کن خودت گلزار درون خودت شوی.
بگذر از دربی که آب و گل بود بنیاد آنمسکن از دل ساز و از جان دار با خوددار خویش
هوش مصنوعی: از دروازهای عبور کن که اساس آن از آب و گل ساخته شده است. خانهات را با دل و جانت بساز و با خویشتنداری و کنترل نفس، آن را نگهدار.
از دل و جان ساز دارو باش خود هم جان و دلهم دار خویش باش و هم تو خود دیار خویش
هوش مصنوعی: از عمق وجودت برای خودت دارو و آرامش بساز. هم به روح خودت توجه کن و هم به احساساتت، و در نهایت خودت را در جایی که به تو تعلق دارد، بیاب.
گر تجارت میکنی خود را به یار خود فروشتا زیانت سود گردد باش خود بازار خویش
هوش مصنوعی: اگر در کار تجارت هستی، خود را به محبوبت بفروش تا زیانهایت به نفع تبدیل شود و خودت بازار خود را اداره کن.
بی‌بصیرت کار کردن پشت بر ره کردنسترو بصیرت کن پس روی کن در کار خویش
هوش مصنوعی: کسی که بدون آگاهی و درک درست عمل می‌کند، در واقع به سمت نادرست و بیراه میرود. پس باید آگاهانه رفتار کنی و به کارهای خود توجه و تمرکز داشته باشی.
بار بر کس گر نهی دوش خودت گردد گراندوش خودخواهی سبک بر کس میفکن بار خویش
هوش مصنوعی: اگر بر دوش کسی بار سنگینی بگذاری، خودت نیز آن بار را سنگین خواهی کرد. بنابراین، خودخواهی را کنار بگذار و بار خود را بر دوش دیگران نگذار.
در حقیقت هست آزار کسان آزار خودبگذر از آزار کس فارغ شو از آزار خویش
هوش مصنوعی: آزار دیگران در واقع به خود آسیب میزند. از آزار دیگران چشمپوشی کن و خود را از آزار خود آزاد کن.
فیض را بس زار دیدم گفتمش زار که‌ای؟گفت حاشا یار من من زار خویشم زار خویش
هوش مصنوعی: من فیض را بسیار غمگین یافتم و از او پرسیدم که چرا اینقدر غمگینی؟ او پاسخ داد که نه، من غمگین نیستم، بلکه تنها غم دل خودم را دارم.