بخش ۲
هوش مصنوعی: داستان مربوط به زال زر، پدر رستم، است که به دربار کاووس می‌رود و با بزرگان دربار ملاقات می‌کند. او کاووس را ستایش کرده و دربارهٔ رنج‌ها و چالش‌هایی که در سفر به مازندران وجود دارد، صحبت می‌کند. زال به کاووس یادآوری می‌کند که گذشته‌ای پر افتخار داشته و پیشینیان بزرگ‌تری مثل منوچهر و کیقباد به مازندران نرفته‌اند، زیرا این سرزمین به دیوان و جادوگران معروف است و به راحتی قابل فتح نیست.
زال همچنین بر اهمیت دانش و تدبیر نسبت به جنگ تأکید می‌کند و می‌گوید که باید از شمشیر تنها به عنوان آخرین راه حل استفاده کرد. او از کاووس می‌خواهد که سپاه را به مازندران نفرستد و خود را در این خطر نیاندازد. زال دلش پر از غصه می‌شود که پس از گفتن این سخن‌ها باید از شاه جدا شود. در نهایت، بزرگان دربار نیز حمایت خود را از زال اعلام می‌کنند و تصمیم می‌گیرند برای حل مشکلات به سیستان بروند.
همی رفت پیش اندرون زال زرپس او بزرگان زرین کمر
هوش مصنوعی: زال زرین کمر و بزرگان بهدنبال او حرکت میکردند.
چو کاووس را دید دستان سامنشسته بر اورنگ بر شادکام
هوش مصنوعی: وقتی کاووس سام را دید که با افتخار بر تخت نشسته و خوشحال است.
به کش کرده دست و سرافگنده پستهمی رفت تا جایگاه نشست
هوش مصنوعی: او با دستان کشیده و سر افکنده، به سمت جایگاهی که باید در آن بنشیند، میرفت.
چنین گفت کای کدخدای جهانسرافراز بر مهتران و مهان
هوش مصنوعی: این جمله به این معنی است که شخصی به فرمانروای بزرگ و با عظمت جهان می‌گوید که تو بر رقبای خود و افراد بزرگ تسلط و برتری داری.
چو تخت تو نشنید و افسر ندیدنه چون بخت تو چرخ گردان شنید
هوش مصنوعی: وقتی کسی، تخت و تاج تو را ندید، مانند بخت تو، چرخ زمان هم به گوش خود نشنید.
همه ساله پیروز بادی و شادسرت پر ز دانش دلت پر ز داد
هوش مصنوعی: در هر سال، تو همیشه پیروز و شاد میباشی، سرت پر از علم و دلت سرشار از انصاف و عدالت است.
شه نامبردار بنواختشبر خویش بر تخت بنشاختش
هوش مصنوعی: پادشاه معروف او را مورد محبت قرار داد و بر تخت سلطنت نشاند.
بپرسیدش از رنج راه درازز گردان و از رستم سرفراز
هوش مصنوعی: از او دربارهی سختیهای سفر طولانی و دربارهی گردان و رستم قهرمان سوال کردند.
چنین گفت مر شاه را زال زرکه نوشه بدی شاه و پیروزگر
هوش مصنوعی: زال زر به شاه گفت که نوشهای خوشبختی و پیروزی برای تو نوشته شده است.
همه شاد و روشن به بخت تواندبرافراخته سر به تخت تواند
هوش مصنوعی: همه خوشحال و روشن هستند و به لطف و سرنوشت خوبشان میتوانند به مقام و جایگاه بلندی دست یابند.
ازان پس یکی داستان کرد یادسخنهای شایسته را در گشاد
هوش مصنوعی: پس از آن، فردی داستانی را تعریف کرد و به یاد سخنان نیکو و معنادار در فضایی مناسب پرداخت.
چنین گفت کای پادشاه جهانسزاوار تختی و تاج مهان
هوش مصنوعی: او گفت: ای پادشاه جهان، تو شایستهی نشستن بر تخت و داشتن تاج بزرگان هستی.
ز تو پیشتر پادشه بوده‌اندکه این راه هرگز نپیموده‌اند
هوش مصنوعی: قبل از تو، پادشاهانی بودهاند که هرگز این مسیر را طی نکردهاند.
که بر سر مرا روز چندی گذشتسپهر از بر خاک چندی بگشت
هوش مصنوعی: مدت زمانی را که آسمان بر من گذرانده و لحظاتی را که بر خاک در حال گذر بوده، در نظر بگیر.
منوچهر شد زین جهان فراخازو ماند ایدر بسی گنج و کاخ
هوش مصنوعی: منوچهر از این دنیای وسیع به بزرگی و عظمت رسید و در اینجا از او چیزهای زیادی به جا مانده است، از جمله گنجها و کاخها.
همان زو و با نوذر و کیقبادچه مایه بزرگان که داریم یاد
هوش مصنوعی: در اینجا شاعر به بزرگان و شخصیتهای تاریخی اشاره می‌کند و از یادآوری و احترام به آنها سخن می‌گوید. او به ستایش از نوذر و کیقباد میپردازد و می‌گوید که چه اندازه ارزشمند هستند این شخصیتها که در یاد و خاطرهها باقی ماندهاند.
ابا لشکر گشن و گرز گراننکردند آهنگ مازندران
هوش مصنوعی: با وجود اینکه سپاهیان گرسنه و با تبرزینهای سنگین بودند، به سوی مازندران حرکت نکردند.
که آن خانهٔ دیو افسونگرستطلسمست و ز بند جادو درست
هوش مصنوعی: آن خانه، مکانی جادو شده و جادوگر است که در آن طلسمها و جادوهای قوی وجود دارد.
مران را به شمشیر نتوان شکستبه گنج و به دانش نیاید به دست
هوش مصنوعی: شخصی را نمیتوان با شمشیر شکست، چرا که ثروت و دانش به راحتی به دست نمیآید.
هم آن را به نیرنگ نتوان گشادمده رنج و گنج و درم را به باد
هوش مصنوعی: این شعر به این معناست که هیچگاه نمیتوان با فریب و نیرنگ به موفقیت واقعی دست یافت و نباید زندگی و امکانات خود را به راحتی به هدر داد. در واقع، دفتر زندگی را نباید با بازیچههای زودگذر خراب کرد.
همایون ندارد کس آنجا شدنوزایدر کنون رای رفتن زدن
هوش مصنوعی: هیچکس در آن مکان آبرومند نمیتواند به جایگاه والایی برسد و در حال حاضر فکر رفتن به آنجا را در سر نداشته باشد.
سپه را بران سو نباید کشیدز شاهان کس این رای هرگز ندید
هوش مصنوعی: برای تسلط بر سپاه، نباید به دور از فرمانروایان عمل کرد؛ زیرا هیچکس هرگز چنین نظری را پذیرفته و تجربه نکرده است.
گرین نامداران ترا کهترندچنین بندهٔ دادگر داورند
هوش مصنوعی: اگر نامداران و بزرگانی که در اطرافت هستند، تو را کوچک و کمارزش بشمارند، بدان که چنین انسانی از نظر من یک بندهی دادگر و عادل است.
تو از خون چندین سرنامدارز بهر فزونی درختی مکار
هوش مصنوعی: تو به خاطر افزایش قدرت و اعتبار خود، از خون و زندگی بسیاری از چهرههای بزرگ و نامدار استفاده کردهای و به نوعی درختی مکار و فریبندهای شدهای.
که بار و بلندیش نفرین بودنه آیین شاهان پیشین بود
هوش مصنوعی: این جمله بیان می‌کند که سنگینی و فشارهایی که بر دوش مردم است، ناشی از ناملایمات و بدبیاریهاست و نه اینکه این فشارها بخشی از سنت و روشهای پادشاهان گذشته بوده باشد. به عبارت دیگر، مشکلات موجود به خاطر بدشانسی و نفرینهاست و نه به خاطر اصول و آداب حکمرانی.
چنین پاسخ آورد کاووس بازکز اندیشهٔ تو نیم بی‌نیاز
هوش مصنوعی: او به کاووس جواب داد که من از فکر تو بی‌نیاز نیستم.
ولیکن من از آفریدون و جمفزونم به مردی و فر و درم
هوش مصنوعی: اما من در مردانگی و نیکی و ثروت از افریدون و جم برتر هستم.
همان از منوچهر و از کیقبادکه مازندران را نکردند یاد
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که در تاریخ و افسانههای ایرانی، شخصیتهای بزرگ مانند منوچهر و کیقباد به قدری تأثیرگذار بودند که به رغم تمام دستاوردها و فتحهایشان، چیزی از گذشته و سرزمینهای دیگر مانند مازندران یاد نکردند. به نوعی این اشاره به بزرگی و اهمیت این شخصیتهاست و اینکه گاهی اوقات تاریخ فقط بر روی برخی واقعیتها متمرکز می‌شود.
سپاه و دل و گنجم افزونترستجهان زیر شمشیر تیز اندرست
هوش مصنوعی: قلب، نیرو و ثروت من بیشتر است و دنیا در زیر شمشیر برنده قرار دارد.
چو بردانشی شد گشاده جهانبه آهون چه داریم گیتی نهان
چون بر مرد دانا معلوم شد که جهان گشاده تر و گسترده تر است چرا آن را در یک نقب محدود کنیم
شوم‌شان یکایک به راه آورمگر آیین شمشیر و گاه آورم
هوش مصنوعی: هر یک از آنها را به مسیر درست هدایت میکنم، اگر بخواهم از قدرت و شجاعت خود بهره ببرم.
اگر کس نمانم به مازندرانوگر بر نهم باژ و ساو گران
هوش مصنوعی: اگر در مازندران کسی نباشد و یا حتی اگر مجبور شوم که به قیمت گزافی بروم، باز هم این کار را میکنم.
چنان زار و خوارند بر چشم منچه جادو چه دیوان آن انجمن
هوش مصنوعی: در چشمان من، همه آن افراد و موجودات چه جادوگران و چه دیوان، به قدری ذلیل و درمانده به نظر میرسند.
به گوش تو آید خود این آگهیکزیشان شود روی گیتی تهی
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که حرفی که به گوش تو میرسد، پیامی است که اگر مورد توجه قرار نگیرد، میتواند باعث خالی شدن دنیا از آن چیز شود.
تو با رستم ایدر جهاندار باشنگهبان ایران و بیدار باش
هوش مصنوعی: تو باید مانند رستم، قهرمان بزرگ ایرانی، در برابر چالشها ایستادگی کنی و از ایران محافظت نمایی و همیشه هشیار و بیدار باشی.
جهان آفریننده یار منستسر نره دیوان شکار منست
هوش مصنوعی: جهان خالق و سازنده یار من است و مردی نیرومند همچون شیر که شکار من خواهد بود.
گرایدونک یارم نباشی به جنگمفرمای ما را بدین در درنگ
هوش مصنوعی: اگر یارم در کنارم نباشد، به جنگ نروید و ما را با این وضع رنجیده خاطر نکنید.
چو از شاه بنشنید زال این سخنندید ایچ پیدا سرش را ز بن
هوش مصنوعی: پس از آنکه زال این سخن را از شاه شنید، سرش را از هیچ چیز پنهان کرد و چیزی را نمایان نکرد.
بدو گفت شاهی و ما بنده‌ایمبه دلسوزگی با تو گوینده‌ایم
هوش مصنوعی: شاه گفت: ما بنده تو هستیم و با دلسوزی برایت صحبت میکنیم.
اگر داد فرمان دهی گر ستمبرای تو باید زدن گام و دم
هوش مصنوعی: اگر خواستهای را به درستی مطرح کنی، حتی اگر شرایط دشواری پیش بیاید، باید با صبر و استقامت به جلو بروی و سختیها را تحمل کنی.
از اندیشه دل را بپرداختمسخن آنچ دانستم انداختم
هوش مصنوعی: من به خاطر اندیشههای خودم، دلم را از غم و فکر رها کردم و فقط سخنانی که میدانستم را بیان کردم.
نه مرگ از تن خویش بتوان سپوختنه چشم جهان کس به سوزن بدوخت
هوش مصنوعی: نه میتوان با مرگ از جسم خود دل برید، و نه هیچکس در این دنیا میتواند به سوزن در حیات خویش بخیه بزند.
به پرهیز هم کس نجست از نیازجهانجوی ازین سه نیابد جواز
هوش مصنوعی: هیچکس از نیازهای زندگی خود پرهیز نمیکند؛ چرا که کسانی که در جستجوی دنیا هستند، از این طریق نمیتوانند به آزادی واقعی برسند.
همیشه جهان بر تو فرخنده بادمبادا که پند من آیدت یاد
هوش مصنوعی: همیشه دنیا برای تو شاد باشد و امیدوارم که نصیحت من را به یاد نیاوری.
پشیمان مبادی ز کردار خویشبه تو باد روشن دل و دین و کیش
هوش مصنوعی: از کارهای خود پشیمان نباش و آرزو کن که دل، دین و آیینی روشن و پاک داشته باشی.
سبک شاه را زال پدرود کرددل از رفتن او پر از دود کرد
هوش مصنوعی: زال پدر، با دلی پر از غم و اندوه، برای شاه وداع کرد و دلش از جدایی او به شدت ناراحت و دودی شده بود.
برون آمد از پیش کاووس شاهشده تیره بر چشم او هور و ماه
هوش مصنوعی: از جلوی کاووس شاه فردی خارج شد و در چشمان او، نور خورشید و ماه به تیرهگی تبدیل شد.
برفتند با او بزرگان نیوچو طوس و چو گودرز و رهام و گیو
هوش مصنوعی: بزرگان و شخصیتهای مهمی چون طوس، گودرز، رهام و گیو به همراه او رفتند.
به زال آنگهی گفت گیو از خدایهمی خواهم آنک او بود رهنمای
هوش مصنوعی: زال به گیو گفت: من از خدا میخواهم که او کسی باشد که مرا راهنمایی کند.
به جایی که کاووس را دسترسنباشد ندارم مر او را به کس
هوش مصنوعی: به جایی که هیچ راهی به کاووس نیست، نگذاشتهام که کسی به او دسترسی پیدا کند.
ز تو دور باد آز و چشم نیازمبادا به تو دست دشمن دراز
هوش مصنوعی: از تو دور باشد آرزو و نیاز، و امیدوارم که دشمن نهتنها به تو نزدیک نشود بلکه دستش نیز به تو نرسد.
به هر سو که آییم و اندر شویمجز او آفرینت سخن نشنویم
هوش مصنوعی: به هر جا که برویم و در هر جمعی که قرار بگیریم، جز از او (خدا) صحبت و سخنی نمیشنویم.
پس از کردگار جهان‌آفرینبه تو دارد امید ایران زمین
امید ایران، بعد از خدا به توست.
ز بهر گوان رنج برداشتیچنین راه دشوار بگذاشتی
هوش مصنوعی: برای رسیدن به اهداف و آرزوهایت، تلاش زیادی را متحمل شدی و راه سختی را پشت سر گذاشتی.
پس آنگه گرفتندش اندر کنارره سیستان را برآراست کار
هوش مصنوعی: سپس او را در کنار راه گرفتند و کار سیستان را به سامان رسانیدند.