غزل شمارهٔ ۱۹۶
هوش مصنوعی: این شعر به بیان مشکلات و دردهای انسان‌ها در زندگی می‌پردازد. شاعر از فشارها و سختی‌هایی که بر دوش ماست می‌گوید و به نوعی شکایت می‌کند که چگونه دلسردی و ناامیدی بر زندگی‌مان سایه افکنده است. او به تضاد بین حقیقت و ظاهر، و همچنین فریبندگی دنیا اشاره می‌کند. در نهایت، شاعر به ناامیدی و وضعیتی می‌پردازد که ما در آن قرار داریم و به نقد کسانی می‌پردازد که خود را در مقام زاهد و عارف نشان می‌دهند، در حالی که در واقع خودخواه و خودبین هستند.
چون سرو، کلفتی چند پیچیده‌اند بر مابار دگر نداریم، دل چیده‌اند بر ما
هوش مصنوعی: سروهای بلند و زیبا که بر ما سایه انداختهاند، بار دیگر نمیتوانیم دلی به آنها بسپاریم.
بر یک نفس نشاید تکلیف صد فغان بستنی‌های این نیستان نالیده‌اند بر ما
هوش مصنوعی: تنها یک نفر نمیتواند بار سنگینی از مشکلات را به دوش بکشد، زیرا صدای ناله و اندوه نیهای این نیستان نشاندهندهی درد و رنج زیادی است که همه در آن گرفتارند.
چون گوهر از چه جرأت زین ورطه سر برآریم؟امواج آستین‌ها مالیده‌اند بر ما
هوش مصنوعی: چرا باید از ترس این مشکلات بیرون بیاییم، در حالی که امواج سختیها بر ما سایه افکندهاند و ما را غرق کردهاند؟
در عرصه‌گاهِ عبرت، چون رنگِ امتحانیمهرجاست دست و تیغی، یازیده‌اند بر ما
هوش مصنوعی: در میدان تجربه و درس گرفتن از زندگی، ما در حال آزمون و آزمایش هستیم. در هر کجا، افرادی با قدرت و سلاح به طرف ما آمدهاند.
ای دانه! چند نالی از آسیای گردون؟ما را ته زمین هم ساییده‌اند بر ما
هوش مصنوعی: ای دانه، چرا از سرنوشت سخت و پرچالش خود شکایت میکنی؟ حتی در اعماق زمین، تأثیرات زندگی و تجربیات مختلف بر تو سایه افکندهاند.
انسان نشانِ طعن است در کارگاهِ ابرامعالم سریشمی کرد، چسبیده‌اند بر ما
هوش مصنوعی: انسان گواهی بر نقایص و عیوب زندگی است؛ در حالیکه عالم و هستی به نوعی به دنبال استحکام و پیوستگی در کارها هستند، اما ما هنوز تحت تأثیر این نواقص قرار داریم.
جاه از شکستِ چینی بر فقر غالب افتادیاران ز سایهٔ مو، چربیده‌اند بر ما
هوش مصنوعی: شکست چینی باعث شد تا جاه و مقام بر فقر غلبه کند و دوستان از سایه موهای ما بهرهمند شدهاند.
تا جبهه نقشِ پا نیست، زحمت ز ما جدا نیستآخر چو گردنِ شمع، سر دیده‌اند بر ما
هوش مصنوعی: تاجی که بر پیشانی است، نشانی از زیبایی و بزرگواری نیست، چرا که همانند گردن شمع درخشندگی و روشنی خاصی دارد و همگان به آن نگاه میکنند.
صبحِ جنون‌بهاریم، رسوای اعتباریمچاک قبای امکان پوشیده‌اند بر ما
هوش مصنوعی: در صبح زیبای بهار، ما به خاطر حالت دیوانگیمان کمنام و نشان شدهایم و دیگران به خاطر واقعیتهای زندگی، زیباییهای ما را پوشاندهاند.
نومیدی از دو عالم، افسونگرِ تسلی‌ستروغن ز سودنِ دست، مالیده‌اند بر ما
هوش مصنوعی: نومیدی از دو دنیا که فریبنده هستند، به نوعی آرامش میآورد؛ مانند این است که دست را با روغن چرب کردهاند تا بر ما نرمش و راحتی بیاورد.
آیینهٔ یقینیم، اما به مُلکِ اوهامگَردِ هزار تمثال، پاشیده‌اند بر ما
هوش مصنوعی: ما در واقع آیینهای هستیم که حقیقت را نشان میدهیم، اما در این دنیا از خیالها و تصورات نادرست پر شدهایم و تصاویر مختلفی بر ما نقش بسته است.
در خرقهٔ گدایان جز شرم نیست چیزیبهر چه این سگی‌چند غریده‌اند بر ما؟
هوش مصنوعی: در لباس فقیران هیچ چیز جز شرم وجود ندارد، زیرا این سگها که بر ما پارس کردهاند، بیدلیل نیستند.
بیدل چه سِحرکاری‌ست کاین زاهدان خودبینآیینه در مقابل، خندیده‌اند بر ما؟
هوش مصنوعی: این شعر به نوعی به نقد زاهدان خودمحور و متکبر اشاره دارد که در عین داشتن ظواهر مذهبی، به خود میبالند و به دیگران مینگرند. شاعر از آنها میپرسد که چگونه میتوانند در حالی که در آینه به خود مینگرند، بر دیگران بخندند و به خود ببالند. در واقع، شاعر به تفکر و خودآگاهی دعوت می‌کند و به زهد ظاهری این افراد انتقاد می‌کند.