غزل شمارهٔ ۳۸۹
هوش مصنوعی: شعر درباره عشق و دلتنگی و زیبایی‌های طبیعت است. شاعر از هنگام شب و احساسات حزینش می‌گوید و برای معشوقش، آن را به آواز خوش عندلیب تشبیه می‌کند. او به کمند عشق و سختی‌های دلتنگی اشاره می‌کند و می‌گوید که در باغ عشق، خود را فدای زیبایی‌های معشوق کرده است. همچنین به ناله‌ها و غم‌های درونی خود در مواجهه با زیبایی‌ها و عشق پرداخته و خاطرنشان می‌کند که برای حفظ عشق، باید از دیدن معشوق بی‌اجازه، شرم کرد. در نهایت، شاعر به تلاش مداومش در دنیای عشق اشاره می‌کند و به زیبایی‌های زودگذر گل‌ها و درد و رنج عشق می‌پردازد.
شب‌که شد جوش فغانم همنوای عندلیبدر عرق‌گم‌گشت چون شبنم صدای عندلیب
هوش مصنوعی: وقتی شب میشود، در دل من غوغایی برپا میشود و صدای پرندهای شبیه بلبل را میشنوم که در عرق و اندوه غوطهور شده است، مانند شبنم که بر روی گل‌ها نشسته است.
خلق معشوقان‌کمند صید مشتاقان بس استنیست غیر از بوی‌گل زنجیر پای عندلیب
هوش مصنوعی: آدمیان عاشق و معشوقان به مانند شکارچیانی هستند که با دقت در پی صید دلخواه خود میگردند. جز بوی خوش گل، چیز دیگری نمیتواند به پرندهای مثل بلبل زنجیر بزند و او را به سمت خود بکشاند.
زیر نقش پای او ما هم سری دزدیده‌ایمسایهٔ‌گل‌گر بود بال همای عندلیب
هوش مصنوعی: زیر پای او ما هم به آرامی گذر کردهایم، اگر سایهی گلی در حال پرواز باشد، مانند بالهای پرندهای خوشنوا.
جلوهٔ‌گل گر چنین طاقت‌گدازیها کندبعد از این خاکستری یابی به جای عندلیب
هوش مصنوعی: اگر گل اینقدر زیبا و بینظیر باشد که تحمل آن دشوار باشد، بعد از این باید جای خوشخوانی بلبل را با خاکستری عوض کنی.
کاروان رنگ و بورا هیچ جا آرام نیستصد جرس می‌دارد اینجا های‌های عندلیب
هوش مصنوعی: کاروان با رنگها و صدای شگفتانگیز در هیچجایی آرامش ندارد. صدای جرس نشان میدهد که اینجا صدای پرندههای خوشنوای بهاری به گوش میرسد.
عجز هم ما را در این‌گلشن به جایی می‌بردنیست کم از ناله، بال نارسای عندلیب
هوش مصنوعی: ناتوانی ما در این باغ به جایی نمیرسد و هیچ کمکی به حال ما نمیکند، درست مانند نالههای پرندهای که هنوز پرهایش کامل نشده و نمیتواند پرواز کند.
بر جبین برگ‌گل چین می‌طرازد موج رنگپر به سامان است محراب دعای عندلیب
هوش مصنوعی: بر پیشانی برگ گل، رنگی زیبا بهوجود آمده و شکلگیری آن چون سجادهای در دعاهای بلبل است.
ای‌که خواهی پاس ناموس محبت داشتنشرم دار از دیدن گل بی‌رضای عندلیب
هوش مصنوعی: اگر میخواهی به عشق و محبت وفادار باشی، باید از دیدن گل بی‌اجازه و رضایت بلبل شرم کنید.
حسن مستغنی‌ست از شهرت‌نواییهای عشقهیچکس گل را نمی‌خواهد برای عندلیب
هوش مصنوعی: حسن به چیزی مانند شهرت و آوازه نیاز ندارد و عشق او نیازی به توجه دیگران ندارد. هیچ کس برای بلبل به دنبال گل نیست، چون زیبایی او خود به تنهایی کافی و بینیاز از تأیید دیگران است.
یک سر مویم تهی ازصنعت منقارنیستناله‌اندود است از سر تا به پای عندلیب
هوش مصنوعی: تمام وجود من خالی از زیبایی و مهارت است، و فقط صدای ناله و غم دارد که از سر تا پای من را فرا گرفته است.
بیدل از غفلت تلاش بسترگل می‌کنمورنه زیر بال داردگرم جای عندلیب
هوش مصنوعی: من از غفلت و بیتوجهی آگاه شدهام و تلاش میکنم تا زندگیام را زیبا و معنادار بسازم. در غیر این صورت، در زیر بال پرندهای که دلنشین و زیبا میخواند، محصور خواهم شد.