غزل شمارهٔ ۷۸۰
هوش مصنوعی: این شعر به تفسیر عشق و جستجوی معشوق می‌پردازد. شاعر به این موضوع اشاره می‌کند که در دنیا همه چیز به جست‌وجوی معشوق محدود می‌شود. بهار و زیبایی‌ها همه به رنگ و بوی او وابسته‌اند و هیچ کس بدون فهم و درک او به آرزویش نمی‌رسد. شاعر بر این باور است که هیچ نوایی به اندازه نغمه‌های معشوق در دل‌ها جایی ندارد و حتی در میان غم‌ها و حسرت‌ها، دیدار او بر همه چیز می‌چربد. در نهایت، شاعر به این نتیجه می‌رسد که همه‌چیز در زندگی نمایشی است که فقط در سایه‌ی وجود معشوق معنا می‌یابد و تمام صداها و حوادث جهان، از عشق او نشأت می‌گیرند.
تو آفتاب و جهان جزبه جستجوی تو نیستبهار در نظرم غیر رنگ و بوی تو نیست
هوش مصنوعی: تو نور و روشنی زندگی هستی و هیچ چیز در این دنیا جز جستجوی تو اهمیتی ندارد. برای من بهار تنها با زیبایی و عطر تو معنا پیدا می‌کند.
ازین قلمرو مجنون‌کسی نمی‌جوشدکه نارسیده به‌فهمت درآرزوی تو نیست
هوش مصنوعی: در اینجا اشاره شده که هیچکس از این دنیای دیوانهوار نمیتواند بهوجود بیاید، مگر اینکه به درک و فهم تو نرسیده باشد و در آرزوی تو نباشد. به عبارت دیگر، برای کسی که به خواستهها و آرزوهای تو نرسیده، توانایی ورود به این عرصه وجود ندارد.
خروش‌کن‌فیکون در خم ازل ازلی‌ستنوای‌کس به خرابات های و هوی تو نیست
هوش مصنوعی: در فضا و زمان بیپایان، صدای دیگری نیست که به خرابات و آشفتهگیهای زندگی تو وارد شود.
ز دور باش ادب خیز حکم یکتاییغبارما همه‌گرخون شود به‌کوی تونیست
هوش مصنوعی: از دور ادب و احترام خیز میگیرد، حکم یکتایی ما را. اگر همهمان خونین شویم، در کوی تو نیستیم.
جهان به حسرت دیدار می‌زند پر و بالولی چه سودکه رفع حجاب خوی تونیست
هوش مصنوعی: جهان با آرزوی دیدار تو خود را به بال و پر می‌زند، اما چه فایده که حجاب و مانع وجود تو برطرف نمیشود.
ز بی‌نیازی مطلق، شکوه چوگانتبه‌عالمی‌ست‌که‌این هفت عرصه،گوی تو نیست
هوش مصنوعی: از بی‌نیازی کامل تو، شکوه و بزرگی تو به جهانی است که در آن این هفت عرصه به قدرت و توان تو نمی‌رسد.
به‌کار خانهٔ یکتایی این چه استغناستجهان‌جلوه‌ای و جلوه روبروی تو نیست
هوش مصنوعی: در اینجا به این موضوع اشاره می‌شود که در خانهی یکتایی (یا همان وجود واحد خداوند) چه نیازی به استغنا و بی‌نیازی وجود دارد، چرا که تمام نشانهها و زیباییهای جهان در برابر تو (خدا) جلوهای نداشته و نمیتوانند با تو مقایسه شوند.
ز جوش بحر نواهاست در طبیعت موجمن وتویی همه آفاق غیرتوی تونیست
هوش مصنوعی: از خروش دریا سرودهایی در طبیعت وجود دارد که نشان از من و تو دارد. در تمام عالم هیچکس جز تو وجود ندارد.
هزار آینه توفان حیرتست اینجاکه چشم سوی توداریم و هیچ سوی تونیست
هوش مصنوعی: در اینجا، ما در حال تماشا و حیرت از زیبایی تو هستیم، در حالی که همه چیز به سمت تو معطوف شده و هیچ جایی برای دیگری وجود ندارد.
حدیث مکتب عنقا چه سرکند بیدلکه حرف و صوت جزافسانهٔ مگوی تو نیست
هوش مصنوعی: بیدل در اینجا اشاره می‌کند که سخنان و نظریات مکتب خاصی مانند مکتب عنقا شاید برای دیگران مهم باشد، اما برای او تنها افسانهای غیرواقعی است و چیزی که برای او اهمیت دارد، صدای دل و احساسات خود اوست. به عبارتی، او از دنیای مکتبی و نظریهها دوری میجوید و به تجربههای درونیاش بیشتر بها میدهد.