قصیدهٔ شمارهٔ ۱۹۸ - المطلع الثانی من هذه القصیده
هوش مصنوعی: در این شعر، شاعر به نقد نشانه‌های زشت و ناپاکی‌های جهان می‌پردازد و به وصف افرادی که در این دنیای نامناسب زندگی می‌کنند، می‌پردازد. او به علم و دانایی به عنوان تنها راه نجات اشاره می‌کند و به تفاوت‌های بین افراد با دانایی و نادانی می‌پردازد. شاعر بر این نکته تأکید دارد که انسان‌ها به دلیل جهل و نادانی دچار مشکلات و بدبختی‌های زیادی می‌شوند، و حتی اگر فرد دانایی نیز دچار رنج و مصیبت شود، هنوز هم ارزشمندتر از نادان‌هاست. همچنین او به ناپاکی‌ها و زشتی‌های عالم اشاره می‌کند و با تشبیهات و توصیف‌های پویا، دنیای پر از درد و رنج بشری را به تصویر می‌کشد. در نهایت، او ناامیدی و زشتی‌ها را در کنار امید و علم می‌بیند و بر اهمیت دانایی در زندگی تأکید می‌کند.
فلک ژاژ است هنجارش جهان زشت است آیینشهم آن مهر خسان کیشش هم این کین کسان دینش
هوش مصنوعی: در این دنیا همه چیز به نوعی نامناسب و ناپسند به نظر میرسد. قوانین و اصول حاکم بر آن زیبا نیستند و محبتی که میان مردم وجود دارد، در واقع ناشی از کینه و دشمنیهاست. این وضعیت نشاندهنده وضعیت نگرانکننده جامعه و روابط انسانی است که نیاز به تغییر دارد.
بلی گردون به جز داناگدازی نیست هنجارشبلی گیتی به جز نادان‌نوازی نیست آیینش
هوش مصنوعی: بله، زندگی و دنیا جز به دانایی و آگاهی تنظیم نمیشود و واقعیتهای آن به جز نادانی و بیخبری نمیچرخد.
خسی کش مکر ابلیسی فلک را قصد مقدارشکسی کش فکر ادریسی جهان را عزم تهجینش
هوش مصنوعی: در اینجا به توطئهها و فریبهای ابلیس که نماد وسوسه و گمراهی است، اشاره شده و اینکه بعضی انسان‌ها به دنبال هدفهای بزرگ و بالاتر در زندگی هستند. همچنین به این نکته توجه میشود که انسان‌ها برای رسیدن به کمال و فهم عمیقتر جهان، باید تلاش کنند و از فریبها بپرهیزند.
اگر مهموم نادانی مر آن را فکر تفریحشاگر مسرور دانایی خود این را رای تحزینش
هوش مصنوعی: اگر کسی از نادانی غمگین باشد، باید فکر کند که این غم به خاطر تفریح آن نادانی است. اما اگر کسی از دانایی خوشحال باشد، باید بداند که این خوشحالی به خاطر دلایل جدیتری است.
اگر در دفتر تقسیم عسری قسم نادان رابه تصحیفی و تضعیفی نماید عسر عشرینش
هوش مصنوعی: اگر در دفتر تقسیم، شخص نادانی را به گونهای اصلاح یا تضعیف کنند، نتیجه مشکلات و دشواریهای زیادی به وجود خواهد آورد.
و گر در مقسم تقدیر الفی بهره دانا راکشد فی‌الحال از تلبیس بر سر خط ترقینش
هوش مصنوعی: اگر در تقسیم تقدیر هزاران سهم به دانا برسد، بلافاصله از پوشش نادانی برمیخیزد و نشانهاش روشن میشود.
گر از رنج فریسیموس ناساید دمی داناچنان فردش فروماند که پندارند عنینش
هوش مصنوعی: اگر از رنج و زحمت ما چیزی به دست نیاید، دانا در لحظهای مانند کسی میماند که از ناتوانی به نظر میرسد.
وگر از خارش است ابلهی بر خویشتن پیچدز خط استوا نیمور سازد بهر تسکینش
هوش مصنوعی: اگر کسی بر اثر خارش به خود برپیچد، برای آرامش خود از خط استوا هم میگذرد و به حالت نیمور درمیآید.
ولیکن باز پژمانست ازو نادان که ناسایدجعل‌گر خرمنی‌سوری‌فرستی‌جای سرگینش
هوش مصنوعی: اما باز هم ناپختگی او مشخص است؛ چرا که سازندهای که کاه را در جایی کنار فضولات قرار میدهد، به اشتباه کاه را در مکان نادرستی گذاشته است.
نه بینی لولی کرمان که دلش از سبعهٔ الوانگزایان است و در جان بویهٔ کشکین سیرینش
هوش مصنوعی: شما هیچگاه لولی (شخصی با سلیقه و خوشپوش) کرمان را نمیبینید که دلش از رنگهای مختلف و زیبای زندگی پر باشد و در درونش احساساتی شیرین و خوشایند وجود داشته باشد.
رخش شد چون دل فرعون و موسی‌وار از موسیبه هر مه عشری افزاید به میقات ثلاثینش
هوش مصنوعی: چهرهاش چون دل فرعون است و همانند موسی، در هر ماه عشری به جمع میآورد و به موعد سی روزهاش میافزاید.
به‌نسبت‌چون زبان‌قوم‌موس‌کند شد موسی‌ز بس بسترد از رخسار موی همچو زوبینش
هوش مصنوعی: موسی به دلیل ارتباط نزدیک با زبان و فرهنگ قومش، از شدت احساسی که به او دست داده، از چهرهاش موهایش به شدت آشفته شده و مانند نیزهای میدرخشد.
توان افسار استر ساخت نک از موی رخسارشتوان پابند کودن بافت نک از پشم پایینش
هوش مصنوعی: این بیت به قدرت و زیبایی شخصی اشاره دارد که به نحوی میتوان از ویژگیهای ظاهری او بهرهبرداری کرد. میگوید که میتوان از موی زیبا و جذاب او افساری برای استر درست کرد و از پشم پایین او پابندهایی برای کسی که ناتوان است، بافت. به عبارتی، زیبایی و ویژگیهای شخصی این فرد به قدری است که میتوان از آنها در ساخت چیزهای دیگری بهره گرفت.
اگر پاید ندارد هیچ دانا قصد تکریمشو گر میرد نیارد هیچ عاقل رای تکفینش
هوش مصنوعی: اگر کسی دانش و خرد داشته باشد، در برابر آن بیارزش نمیشود و اگر هم بمیرد، عاقلها به خاطر او شایستهسالاری نخواهند کرد و او را نمیپیچند.
ز بس‌گندیده و ناپاک و زشت و تیره و مغتمتو پنداری دهان خصم دستورست تسعینش
هوش مصنوعی: به خاطر اینکه تو آنقدر غمانگیز و تیره و زشت شدهای، گویی دهان دشمنات حکم شنیع و زشتتری را میدهد.
بود با خصم دستورش چو زین رو نسبتی‌حاصلبه‌هرکاو مادح‌صدر جهان فرضست تهجینش
هوش مصنوعی: اگر با دشمن خود در اوج قدرت و تسلط باشی، پس هر کسی که در مدح تو سخن میگوید، باید به انصاف و حقیقت نزد تو احترام بگذارد و رفتار کند.
مفر ملک و فر ملک ابوالقاسم که از رفعتبود اقبال او ویسی‌که گیهانست رامینش
هوش مصنوعی: از کشوری و سلطنت پادشاه ابوالقاسم، که به خاطر بلندی مقامش به او خوشبختی رسیده، کسی که در دنیا مانند رامین است.