غزل شمارهٔ ۱۰۹۰
هوش مصنوعی: این شعر به تفکرات عمیق و معانی فلسفی دربارهٔ ارزش انسان و حقارت دنیا پرداخته است. شاعر از خود می‌پرسد که چگونه می‌تواند در نظر خداوند کم‌اهمیت باشد و جانش را خوار کند. او به تضاد کوه و کاه اشاره می‌کند و می‌گوید که آنچه در نظر خداوند مهم است، کیفیت روحی و معنوی انسان‌هاست نه ظواهر دنیوی.
شاعر نسبت به دوست و معشوقش ابراز محبت می‌کند و قدردانی می‌کند که بهتر از دیگران او را شناخته‌اند. او همچنین به انتقاد از دنیای مادی و بی‌اعتباری آن می‌پردازد و به ناکامی دیگران در درک حقیقت اشاره می‌کند. در ادامه، پزشک و بیمارش گفت‌وگو می‌کنند و از دردها و زخم‌هایی که می‌تواند ناشی از تغذیه نادرست باشد صحبت می‌کنند.
شاعر در نهایت از دوستش می‌خواهد که دل‌ها را درک کند و اگر بخواهد، می‌تواند گنجینه‌های معرفت را کشف کند و به عشق و حقیقت برسد. این شعر به نوعی فراخوانی به بصیرت و بینش درونی است.
صنما این چه گمانست فرودست حقیرتا بدین حد مکن و جان مرا خوار مگیر
هوش مصنوعی: عزیزم، این چه تصوری است که تو نسبت به من داری؟ تا این اندازه مرا نادیده نگیر و روح مرا خرد نکن.
کوه را که کند اندر نظر مرد قضاکاه را کوه کند ذاک علی الله یسیر
هوش مصنوعی: کسی که به قضا و قدر باور دارد، می‌تواند مشکلات بزرگ را کوچک ببیند و موانع را به آسانی پشت سر بگذارد. با یاد خدا و توکل بر او، حتی دشواریها قابل حل خواهند بود.
خنک آن چشم که گوهر ز خسی بشناسدخنک آن قافله‌ای که بودش دوست خفیر
هوش مصنوعی: خوشا به حال آن چشمی که بتواند ارزشهای واقعی را تشخیص دهد و از چیزهای بیارزش دوری کند. همچنین خوشا به حال آن گروهی که دوستان نیک و وفاداری دارند.
حاکمی هر چه تو نامم بنهی خشنودمجان پاک تو که جان از تو شکورست و شکیر
هوش مصنوعی: هر نامی که بر من بگذاری، خوشحالم؛ زیرا جان پاک تو، جان من را شکرگزار و سپاسگزار می‌کند.
ماه را گر تو حبش نام نهی سجده کندسرو را چنبر خوانی نکند هیچ نفیر
هوش مصنوعی: اگر به ماه محبت و عشق خود را معلوم کنی، آنگاه ماه مانند یک عبادتگزار به تو احترام میگذارد؛ و اگر به سرو بگویی که گردی را به دور خود بزند، هرگز به ندای تو پاسخ نخواهد داد.
زانک دشنام تو بهتر ز ثناهای جهانز کجا بانگ سگان و ز کجا شیر زئیر
هوش مصنوعی: دشنام تو برای من ارزشمندتر از تمام ستایشهای دنیاست؛ من ترجیح میدهم صدای سگان را بشنوم تا صدای شیر زئیر.
ای که بطال تو بهتر ز همه مشتغلانجز تو جمله همه لا است از آنیم فقیر
هوش مصنوعی: ای کسی که بیکاری تو از تمام مشغولان بهتر است، زیرا بقیه همگی بیفایدهاند و ما فقط فقیر و نیازمندیم.
تاج زرین بده و سیلی آن یار بخرور کسی نشنود این را انما انت نذیر
هوش مصنوعی: به تو تاج زرین بدهند و در عوض، سیلی آن محبوب را بپذیری. اگر کسی این را نشنود، تنها تو میتوانی هشدار دهی.
بر قفای تو چو باشد اثر سیلی دوستبوسه‌ها یابد رویت ز نگاران ضمیر
هوش مصنوعی: اگر بر گردن تو اثر عشق دوست باشد، لبان تو از بوسههای عاشقان سرشار خواهد شد.
مرد دنیا عدمی را حشمی پنداردعمر در کار عدم کی کند ای دوست بصیر
هوش مصنوعی: مردمان دنیا به فردی که وجودش ناپایدار و زودگذر است، ارزش و احترام زیادی میگذارند و او را مهم میدانند. اما عمر انسان در حقیقت متعلق به ناراستی و عدم است، پس به یاد داشته باش که نباید فریب این ظواهر را بخوری، ای دوست روشننظر.
رفت مردی به طبیبی به کله درد شکمگفت او را تو چه خوردی که برسته است زحیر
هوش مصنوعی: مردی به طبیب مراجعه کرد و از دردهایش شکایت داشت. پزشک از او پرسید که چه غذایی خورده که دچار این عارضه شده است.
بیشتر رنج که آید همه از فعل گلوستگفت من سوخته نان خورده ام از پست فطیر
هوش مصنوعی: بیشتر درد و رنجی که انسان متحمل میشود، ناشی از اعمال و رفتار خود اوست. کسی که در زندگی به چیزهای کم اهمیت و بیارزش اکتفا کند، در واقع در حال سوختن و رنج بردن است.
گفت سنقر برو آن کحل عزیزی به من آرگفت درد شکم و کحل خه ای شیخ کبیر
هوش مصنوعی: سنقر گفت که آن کحل عزیز را به من برسان. اما پاسخ داد که من دردی در شکم دارم و نمیتوانم کمکی کنم، ای شیخ بزرگ.
گفت تا چشم تو مر سوخته را بشناسدتا ننوشی تو دگر سوخته ای نیم ضریر
هوش مصنوعی: می‌گوید که تا زمانی که چشم تو آتشزده را تشخیص ندهد، تو دیگر آتشزدهای را نخواهی شناخت و به عبارتی، دیگر دچار درد و سوختگی نخواهی شد.
نیست را هست گمان برده‌ای از ظلمت چشمچشمت از خاک در شاه شود خوب و منیر
هوش مصنوعی: به نظر میرسد که به گمان تو، چیزهای غیرموجود به صورت وجودی در ذهنت شکل گرفتهاند. همچنان که چیزی که هنوز به چشم نمیآید، می‌تواند با نوری که از خاک میتراود زیبا و درخشان شود.
هله ای شارح دل‌ها تو بگو شرح غزلمن اگر شرح کنم نیز برنجد دل میر
هوش مصنوعی: ای کسی که دل‌ها را خوب میفهمی، بیا و توضیح بده غزلم را، چون اگر من خودم بخواهم آن را شرح دهم، دل میرباز ناراحت میشود.