غزل شمارهٔ ۱۲۵۵
هوش مصنوعی: این متن، شعری است که به توصیف حالت و احساسات عاشقانه و تبعات آن می‌پردازد. شاعر به تدریج از تغییر احوال یک شخصیت (خواجه) صحبت می‌کند که در اثر عشق دچار دگرگونی می‌شود. از شوق و شور عشق تا مرگ و ناامیدی، شخصیت به تدریج به زردی و خشکی می‌رسد و دیوانه‌وار به دنبال عشق می‌گردد. عشق او را به حالت صوفی و خرقه‌دوزی می‌رساند، اما در نهایت از عشق دور می‌شود و به غم و ناامیدی دچار می‌شود.
شاعر با توجه به این تغییرات، به مقایسه بین عشق و وضعیت های دیگر (مانند ترس از مرگ یا خشکی طبیعت) می‌پردازد و نشان می‌دهد که در غیبت عشق، زندگی چه تلخی‌هایی به خود می‌گیرد. در پایان، به تصور شخصیت‌هایی مانند خر و خرمگس به عنوان نمادهای وسوسه و خیال می‌رسد که در غیاب عشق، تنها زیر بار مشکلات و ناامیدی‌ها می‌مانند.
اندک اندک راه زد سیم و زرشمرگ و جسک نو فتاد اندر سرش
هوش مصنوعی: آهسته آهسته دنیای فانی او را به سمت خود کشید و مرگ و بدن فرسودهاش به سرش افتاد.
عشق گردانید با او پوستینمی‌گریزد خواجه از شور و شرش
هوش مصنوعی: محبت باعث شد که او از مشکلات و دردسرهای خود فرار کند و این در حالی است که خواجه در حال تجربه هیجان و آشفتگی ناشی از این عشق است.
اندک اندک روی سرخش زرد شداندک اندک خشک شد چشم ترش
هوش مصنوعی: به تدریج، رنگ چهرهاش از سرخی به زردی تغییر کرد و به آرامی، اشکهای چشمانش نیز خشک شدند.
وسوسه و اندیشه بر وی در گشادراند عشق لاابالی از درش
هوش مصنوعی: وسوسهها و افکار در او به فعالیت درآمدند و عشق بیپروا به شکل ناگهانی وارد زندگیاش شد.
اندک اندک شاخ و برگش خشک گشتچون بریده شد رگ بیخ آورش
هوش مصنوعی: به تدریج، برگ‌ها و شاخههای او خشک شدند، همانطور که وقتی ریشهاش قطع شود، زندگیاش به پایان می‌رسد.
اندک اندک دیو شد لاحول گوسست شد در عاشقی بال و پرش
هوش مصنوعی: به تدریج، عشق به او دچار مشکل شد و او تواناییاش را در عاشقی از دست داد و به ضعیفی و ناتوانی رسید.
اندک اندک گشت صوفی خرقه دوزرفت وجد و حالت خرقه درش
هوش مصنوعی: به آرامی و به تدریج، صوفی شروع به دوختن لباس خاص خود کرد و از شور و شوق و حالت روحانیاش کم شد.
عشق داد و دل بر این عالم نهاددر برش زین پس نیاید دلبرش
هوش مصنوعی: عشق به وجود آمد و دل را در این دنیا گذاشت، از این پس دیگر دلبر او نخواهد آمد.
زان همی‌جنباند سر او سست سستکآمد اندر پا و افتاد اکثرش
هوش مصنوعی: او سرش را به آرامی تکان می‌دهد و هنگامی که به پا میآید، بیشتر اوقات به زمین میافتد.
بهر او پر می‌کنم من ساغریگر بنوشد برجهاند ساغرش
هوش مصنوعی: برای او ساغری پر می‌کنم، اگر او از آن بنوشد، ساغرش را به جایی میبرد.
دست‌ها زان سان برآرد کآسمانبشنود آواز الله اکبرش
هوش مصنوعی: دست‌ها به شکلی بلند میشوند که انگار آسمان صدای "الله اکبر" را میشنود.
میر ما سیرست از این گفت و ملولدرکشان اندر حدیث دیگرش
هوش مصنوعی: میر ما از این گفتوگو خسته و بیحوصلگی است و در حال حاضر در دلش ماجرای دیگری وجود دارد.
کشته عشقم نترسم از امیرهر کی شد کشته چه خوف از خنجرش
هوش مصنوعی: عاشقِ عمیق هستم و از هیچ قدرتی نمیترسم. اگر کسی در عشق شکست بخورد، دیگر از خطرات و تهدیدات نمیتواند هراسی داشته باشد.
بترین مرگ‌ها بی‌عشقی استبر چه می‌لرزد صدف بر گوهرش
هوش مصنوعی: بهترین نوع مرگ، مرگ بدون عشق است. پس چرا صدف بر روی گوهرش می‌لرزد؟
برگ‌ها لرزان ز بیم خشکی اندتا نگردد خشک شاخ اخضرش
هوش مصنوعی: برگ‌ها به خاطر احتمال خشکی و پژمردگی لرزان هستند تا شاخ سبز آنها خشک نشود.
در تک دریا گریزد هر صدفتا بنربایند گوهر از برش
هوش مصنوعی: هر صدف در دریا به دنبال جواهرات خود می‌گردد تا بتواند آنها را به دست آورد و به نمایش بگذارد.
چون ربودند از صدف دانه گهربعد از آن چه آب خوش چه آذرش
هوش مصنوعی: وقتی که دانهی گوهری را از صدف برداشتند، دیگر چه اهمیتی دارد که آب خوش باشد یا آتش؟
آن صدف بی‌چشم و بی‌گوش است شاددر به باطن درگشاده منظرش
هوش مصنوعی: آن صدف که نه چشم دارد و نه گوش، خوشحال است که به امکانات درونش دسترسی دارد و به دنیای باطنی خود نگاه می‌کند.
گر بماند عاشقی از کاروانبر سر ره خضر آید رهبرش
هوش مصنوعی: اگر عاشقی از جمع مسافران جدا بماند، در راهی که میرود، خضر (هوش و درک) او را هدایت خواهد کرد.
خواجه می‌گرید که ماند از قافلهلیک می‌خندد خر اندر آخرش
هوش مصنوعی: خواجه نگران و غمگین است که از جمعیت و کاروان جا مانده، اما در عین حال، الاغی که در پایان قافله است، در حال خنده است. این تصویر نشان می‌دهد که در زندگی، برخی افراد ممکن است در ظاهر در شرایط بدی باشند، اما برخی دیگر به سادگی با وجود مشکلات، به زندگی و لحظات خندیده و خوشبازمینگرند.
عشق را بگذاشت و دم خر گرفتلاجرم سرگین خر شد عنبرش
هوش مصنوعی: عشق را کنار گذاشت و به جای آن به چهرهاش زشتی و کثیفی چسبید، که در نتیجه بوی خوشی که میخواست به خود بگیرد، به بوی بدی تبدیل شد.
ملک را بگذاشت و بر سرگین نشستلاجرم شد خرمگس سرلشکرش
هوش مصنوعی: ملک (پادشاهی) را رها کرد و بر روی کثافت نشسته است، به همین دلیل، مگس خرمی (خوشحال) به فرماندهی او درآمده است.
خرمگس آن وسوسه‌ست و آن خیالکه همی خارش دهد همچون گرش
هوش مصنوعی: خرمگس نشاندهندهی وسوسهها و خیالاتی است که مانند خارش، انسان را آزار میدهند و او را به فکر وادار میکنند.
گر ندارد شرم و واناید از اینوانمایم شاخ‌های دیگرش
هوش مصنوعی: اگر شرم ندارد و از این کار خودداری نکند، من نیز پنجههای جدیدی از خود نشان میدهم.
تو مکن شاخش چو مرد اندر خریگاو خیزد با سه شاخ از محشرش
هوش مصنوعی: از درخت نرو، چرا که اگر با شاخش درگیر شوی، نمیتوانی از خطرات آن بگریزی. اگر موجودی درشت و قدرتمند به نام گاو با سه شاخ از آن درخت برمیخیزد، اوضاع به هم میریزد و عواقب ناگواری به بار میآورد.