غزل شمارهٔ ۱۸۷۱
هوش مصنوعی: در این شعر، شاعر به دو نکته مهم اشاره می‌کند که در هر دو جهان، یعنی در دنیا و آخرت، مفید و مطلوب است: عشق به حقیقت و دوری از هوا و هوس. او بیان می‌کند که اگر توبه‌ای در کار باشد، حتی قطره‌ای از دریا نیز نمی‌توان یافت. همچنین، خود را به خاک تشبیه می‌کند و می‌گوید که از آن نیز آتشی برمی‌خیزد. شاعر به سینه انسان اشاره می‌کند و آن را به میدان جنگ تشبیه می‌کند، جایی که دل در آن درگیر است و خوشی‌ها در محدودیت‌ها گم می‌شوند. در نهایت، او نگران است که اگر توضیحات بیشتری بدهد، دیگران ممکن است در تفکر و درک این مفاهیم دچار سردرگمی شوند.
دو چیز نخواهد بد در هر دو جهان می داناز عاشق حق توبه وز باد هوا انبان
هوش مصنوعی: در هر دو عالم، دو چیز ناپسند است: یکی توبه کردن از عشق به حقیقت و دیگری پیروی از هوس و خواستههای زودگذر.
گر توبه شود دریا یک قطره نیابم منور خاک درآیم من آن خاک شود سوزان
هوش مصنوعی: اگر دریا توبه کند، حتی یک قطره هم نصیب من نخواهد شد، و اگر از خاک برخیزم، آن خاک تبدیل به آتش میشود.
در خاک تنم بنگر کز جان هواپیشههر ذره در این سودا گشته‌ست چو دل گردان
هوش مصنوعی: به خاک بدنم بنگر که هر ذرهاش به خاطر روح و زندگیام، همچون دلی دیوانه، در این عشق و شیدایی غرق شده است.
خاصیت من این است هر جا که روم اینمچه دوزد پالان گر هر جا که رود پالان
هوش مصنوعی: من هر جا که بروم، همیشه همراه خودم این ویژگی را دارم که به یادگار چیزی از آنجا با خودم میآورم، حتی اگر آن چیز به ظاهری کوچک و ناچیز باشد.
گویند که هر کی هست در گور اسیر آیددر حقه تنگ آن مشک نگذارد مشک افشان
هوش مصنوعی: میگویند هر کسی که در گور گرفتار شود، در آنجا نمیتواند با آرامش زندگی کند و دچار سختی و تنگی خواهد شد. در این حالت، حتی مشک خوشبو هم نمیتواند بوی خود را پخش کند.
در سینه تاریکت دل را چه بود شادیزندان نبود سینه میدان بود آن میدان
هوش مصنوعی: در دل تاریک تو، دل چگونه میتواند شاد باشد؟ چرا که زندان نیست، بلکه یک میدان است.
اندر رحم مادر چون طفل طرب یابدآن خون به از این باده وان جا به از این بستان
هوش مصنوعی: وقتی که نوزاد در رحم مادر شادی می‌کند، آن خون (آبستن) بهتر از این شراب است و آنجا (رحم) نیز بهتر از این باغ (دنیا) است.
گر شرح کنم این را ترسم که مقلد راآید به خیال اندر اندیشه سرگردان
هوش مصنوعی: اگر بخواهم این موضوع را توضیح دهم، میترسم که فردی که به دنبال تقلید و پیروی از دیگران است، دچار سردرگمی و تردید شود.