غزل شمارهٔ ۲۹۸۱
هوش مصنوعی: این شعر به طور کلی به بررسی نزدیک بودن انسان به حقیقت و علم می‌پردازد. شاعر به وجود عقل و حضور آن در زندگی اشاره کرده و می‌گوید که دوری از عقل باعث گمراهی و مشکلات می‌شود. او به اهمیت فهم و آگاهی اشاره کرده و یادآور می‌شود که بسیاری از دنیا مادی و ظاهری است و تنها نیمی از آن آگاهی و خرد است. همچنین به عشق و شوق عاشقی می‌پردازد و بیان می‌کند که وضعیت روح و جسم انسان می‌تواند بر کیفیت زندگی‌اش تاثیر بگذارد. در نهایت، شاعر به وضعیت کنونی انسان‌ها و ناکامی‌هایی که درک عمیق حقایق و اصول معنوی را مختل کرده، اشاره می‌کند.
ای سیرگشته از ما ما سخت مشتهیوی پاکشیده از ره کو شرط همرهی
هوش مصنوعی: ای کسی که به دور از ما هستی و ما به شدت مشتاق تو هستیم، تو که از راه درست دور شدهای، شرط و شروط همراهی با تو چیست؟
مغز جهان توی تو و باقی همه حشیشکی یابد آدمی ز حشیشات فربهی
هوش مصنوعی: نیستی آدمی جز مغز و عقل خود؛ باقی چیزها همچون حشیشاند که چیزی از آنها عاید نمیشود. انسان باید بر مغز و فکر خود تکیه کند تا به باروری و کمال برسد.
هر شهر کو خراب شد و زیر او زبرزان شد که دور ماند ز سایه شهنشهی
هوش مصنوعی: هر شهری که ویران شود و از زیر آن خاکبرداری شود، به دلیل آن است که از سایه پادشاهی دور مانده است.
چون رفت آفتاب چه ماند شب سیاهاز سر چو رفت عقل چه ماند جز ابلهی
هوش مصنوعی: زمانی که خورشید غروب کند، شب تاریکی باقی میماند. وقتی عقل و درک از بین برود، جز نادانی و بیخردی چیزی نمیماند.
ای عقل فتنه‌ای همه از رفتن تو بودوآنگه گناه بر تن بی‌عقل می‌نهی
هوش مصنوعی: ای عقل، تمام مشکلات و آشفتگیها از دوری تو به وجود آمده است و حالا بر تن کسی که بی‌عقل است، گناه را میگذاری.
آن جا که پشت آری گمراهی است و جنگو آن جا که رو نمایی مستی و والهی
هوش مصنوعی: در آن مکان که برگردی، دچار گمراهی و جنگ خواهی شد، و در آنجا که به سویش بروی، حالت شادی و سرخوشی را تجربه میکنی.
هجده هزار عالم دو قسم بیش نیستنیمش جماد مرده و نیمیش آگهی
هوش مصنوعی: جهان به دو قسمت تقسیم می‌شود: نیمی از آن بیجان و مرده است، و نیمی دیگر به آگاهی و شعور تعلق دارد.
دریای آگهی که خردها همه از او استآن است منتهای خردهای منتهی
هوش مصنوعی: آگاهی و دانشی که همه خردها از آن نشئت میگیرند، نهایت و کمال خرد و دانایی من به شمار میآید.
ای جان آشنا که در آن بحر می‌رویوی آنک همچو تیر از این چرخ می‌جهی
هوش مصنوعی: ای دل آشنا، تو در آن دریا شنا میکنی و همانند تیر از این گردونه به سوی بالا پرتاب میشوی.
از خرگه تن تو جهانی منور استتا تو چگونه باشی ای روح خرگهی
هوش مصنوعی: از بدن تو، دنیای روشنی شکل میگیرد. پس چطور هستی ای روح انسانی که در این بدن قرار داری؟
ای روح از شراب تو مست ابد شدهوی خاک در کف تو شد زر ده دهی
هوش مصنوعی: ای روح، به خاطر شراب تو به حالت حشری دائمی درآمدهام و این خاک، در دستان تو به طلا تبدیل شده است.
وصف تو بی‌مثال نیاید به فهم عاموافزاید از مثال خیال مشبهی
هوش مصنوعی: وصف تو آنقدر بینظیر و منحصر به فرد است که هیچکس نمیتواند آن را درک کند و حتی بیشتر از آن، تصورات و مثالهای دیگر نمیتوانند به خوبی تو را توصیف کنند.
از شوق عاشقی اگرت صورتی نهدآلایشی نیابد بحر منزهی
هوش مصنوعی: اگر بخواهی از عشق زیبا شوی، باید بدان که دریا پاک و بیتنیدگی است و زیبایی حقیقی در آن وجود ندارد.
گر نسبتی کنند به نعل آن هلال رازان ژاژ شاعران نفتد ماه از مهی
هوش مصنوعی: اگر به نعل آن هلال نسبت دهند، این دروغگویانِ شاعران موجب نمیشود که ماه از ماهیت خود جدا شود.
دریا به پیش موسی کی ماند سد راهو اندر پناه عیسی کی ماند اکمهی
هوش مصنوعی: دریا به خاطر موسی دیگر نمیتواند مانع شود و به او کمک می‌کند، و همچنین دیگر نمیتواند در پناه عیسی قرار گیرد.
او خواجه همه‌ست گرش نیست یک غلامآن سرو او سهی است گرش نشمری سهی
هوش مصنوعی: او در واقع آقای همهچیز است، حتی اگر یک خدمتکار هم نداشته باشد. آن قامت مرتفع و زیبا در نظر من بسیار دلانگیز است، حتی اگر نتوانی او را به درستی توصیف کنی.
تو موسیی ولیک شبانی دری هنوزتو یوسفی ولیک هنوز اندر این چهی
هوش مصنوعی: شما مانند موسی هستید، اما هنوز در کار شبانی مشغولید. همچنین مانند یوسف هستید، اما هنوز در حال گذراندن شرایط فعلیتان هستید.
زان مزد کار می‌نرسد مر تو را که هیچپیوسته نیستی تو در این کار گه گهی
هوش مصنوعی: به این معناست که نتیجهی کار به تو نمیرسد، چون تو همواره در این کار ثابت نیستی و ناپایداری داری.
خامش که بی‌طعام حق و بی‌شراب غیباین حرف و نقش هست دو سه کاسه تهی
هوش مصنوعی: سکوت کن که بدون غذا و نوشیدنی روحانی، این سخنان و آثار چیزی جز چند کاسه خالی نیستند.