بخش ۱۹ - مثل
هوش مصنوعی: در این شعر، شاعر به مسأله جستجوی هویت و مقام انسانی می‌پردازد. شخصی که به دنبال خانه و مکانی برای زندگی است، با دوستی ملاقات می‌کند که او را به خانۀ خرابی می‌برد و به او پیشنهاد می‌دهد که اگر سقفی برای این خانه بسازد، می‌تواند کنار او زندگی کند. شاعر سپس به نکات اخلاقی و روحانی اشاره می‌کند، می‌گوید که در این دنیا همه به دنبال خوشی و ثروت هستند اما حقیقت و درک عمیق‌تری در قلب‌ها نهفته است. او به مخاطب هشدار می‌دهد که مراقب فریب‌ها باشد و به عمق وجود خود بنگرد.
شاعر همچنین به داستان فرعون و موسی اشاره می‌کند و نشان می‌دهد که فرعون با کشتن بی‌گناهان سعی در تغییر تقدیر الهی دارد، اما در نهایت این خود اوست که در دام خود گرفتار می‌شود. در نهایت، شاعر تأکید می‌کند که برای دست‌یابی به حقیقت و فهم عمیق‌تر، باید به درون خود نگاهی بیندازیم و از باطن وجود خود بهره‌برداری کنیم.
آن غریبی خانه می‌جست از شتابدوستی بردش سوی خانهٔ خراب
هوش مصنوعی: آن فرد غریب به دنبال خانهای بود و به خاطر شتاب و علاقهاش به دوستی، او را به سوی یک خانه ویران برد.
گفت او این را اگر سقفی بدیپهلوی من مر تو را مسکن شدی
هوش مصنوعی: او گفت: اگر تو برای من سقفی بسازی، من در کنار تو خانهام را پیدا میکنم.
هم عیال تو بیاسودی اگردر میانه داشتی حجرهٔ دگر
هوش مصنوعی: اگر در میانهٔ زندگیات اتاق دیگری داشته باشی، حتی همسرت هم از تو راحت خواهد بود.
گفت آری پهلوی یاران بهستلیک ای جان در اگر نتوان نشست
هوش مصنوعی: گفت: بله، بودن در کنار دوستان خوب است، اما عزیزم، اگر نتوانی راحت بنشینی، چه فایدهای دارد؟
این همه عالم طلب‌کار خوشندوز خوش تزویر اندر آتشند
هوش مصنوعی: تمامی افرادی که در این جهان به طلب و خواستههای خود مشغول هستند، در واقع در حال فریب خوردن بوده و در باطن گرفتار آتش و عذاب هستند.
طالب زر گشته جمله پیر و خاملیک قلب از زر نداند چشم عام
هوش مصنوعی: کسانی که به دنبال طلا و ثروت هستند، همگی پیر و نادان شدهاند، اما مردم عادی نمیتوانند حقیقت ارزشمند و درونی را که از طلا فراتر است، درک کنند.
پرتوی بر قلب زد خالص ببینبی محک زر را مکن از ظن گزین
هوش مصنوعی: نور الهی به قلب انسان میتابد. باید خالصانه آن را ببینی و به ارزش واقعی آن پی ببری، نه اینکه فقط بر اساس گمان و حدس عمل کنی.
گر محک داری گزین کن ور نه رونزد دانا خویشتن را کن گرو
هوش مصنوعی: اگر معیاری برای سنجش داری، انتخاب کن؛ و اگر نه، به دانایان مراجعه کن و خود را به آنها بسپار.
یا محک باید میان جان خویشور ندانی ره مرو تنها تو پیش
هوش مصنوعی: اگر خواستی راهی را بروی، باید خود را محک بزنی و بین جانت قضاوت کنی. اگر نمیدانی باید چه کنی، به تنهایی به آن راه نرو.
بانگ غولان هست بانگ آشناآشنایی که کشد سوی فنا
هوش مصنوعی: صدای موجودات خطرناک و بزرگ به گوش میرسد، صدایی که آشناست و می‌تواند انسان را به سمت نابودی بکشد.
بانگ می‌دارد که هان ای کاروانسوی من آیید نک راه و نشان
هوش مصنوعی: مستی فریاد میزند که ای کاروان، به سوی من بیایید که راه و نشانی از خود دارید.
نام هر یک می‌برد غول ای فلانتا کند آن خواجه را از آفلان
هوش مصنوعی: هر یک از این موجودات ترسناک، نام شخصی را میبرند و باعث میشوند که آن آقا از فلان موضوع دور شود.
چون رسد آنجا ببیند گرگ و شیرعمر ضایع راه دور و روز دیر
هوش مصنوعی: زمانی که به آنجا برسد، گرگ و شیر را خواهد دید و عمر خود را تلف کرده است؛ در راهی بیهوده و روزی که به کندی میگذرد.
چون بود آن بانگ غول آخر بگومال خواهم جاه خواهم و آب رو
هوش مصنوعی: وقتی آن صدای غول شنیده شود، دیگر باید بگویم که به مال و مقام و آبرو نیاز دارم.
از درون خویش این آوازهامنع کن تا کشف گردد رازها
هوش مصنوعی: از درون خودت صداها و افکار مزاحم را کنار بگذار تا رازی که در دل داری، روشن و نمایان شود.
ذکر حق کن بانگ غولان را بسوزچشم نرگس را ازین کرکس بدوز
هوش مصنوعی: ای خدا را یاد کن و فریاد غولها را خاموش کن، تا اینکه چشم نرگس را از این کفتار بدوزی.
صبح کاذب را ز صادق وا شناسرنگ می را باز دان از رنگ کاس
هوش مصنوعی: در صبحی که واقعی نیست، حقیقت را از راستگو بشناس. رنگ می را درک کن تا بتوانی رنگ کاسه را نیز بشناسی.
تا بود کز دیدگان هفت رنگدیده‌ای پیدا کند صبر و درنگ
هوش مصنوعی: برای مدتی طولانی، وقتی که از چشمها، رنگهای مختلفی نمایان می‌شود، باید صبر کرد و تامل نمود.
رنگها بینی به جز این رنگهاگوهران بینی به جای سنگها
هوش مصنوعی: ببین که رنگها چه زیباییهایی دارند و به جای سنگهای بیارزش، جواهرات با ارزش را ببین.
گوهر چه بلک دریایی شویآفتاب چرخ‌پیمایی شوی
هوش مصنوعی: هرچقدر هم که باارزش و نایاب باشی، اگر در دنیای بیرونی شناخته نشوی و در کانون توجه قرار نگیری، ارزش واقعیات به فراموشی سپرده خواهد شد.
کارکن در کارگه باشد نهانتو برو در کارگه بینش عیان
هوش مصنوعی: در کارگاه، کسی که مشغول به کار است باید در کار خود ماهر و با استعداد باشد. به جای اینکه فقط در انتظار موفقیت باشی، بهتر است خودت را در عمل نشان دهی و استعدادهایت را به نمایش بگذاری.
کار چون بر کارکن پرده تنیدخارج آن کار نتوانیش دید
هوش مصنوعی: وقتی کار به دست شخصی خاص و ماهر سپرده می‌شود، دیگر نمیتوان آن کار را از بیرون دید و قضاوت کرد.
کارگه چون جای باش عاملستآنک بیرونست از وی غافلست
هوش مصنوعی: محل کار هر کسی، به واسطه تلاش و زحمتی که در آن گذاشته است، سرنوشت او را شکل می‌دهد. کسی که از این فضا دور است، بیخبر از اهمیت و تأثیر آن بر زندگیاش است.
پس در آ در کارگه یعنی عدمتا ببینی صنع و صانع را بهم
هوش مصنوعی: بنابراین در جایی که هیچ چیز وجود ندارد، برو تا بتوانی آفریننده و آفرینش را یکجا ببینی.
کارگه چون جای روشن‌دیدگیستپس برون کارگه پوشیدگیست
هوش مصنوعی: کارگاه، محلی است که در آن میتوان دید و آگاهی پیدا کرد، در حالی که خارج از این محیط، دنیای پنهانی و ناپیدا وجود دارد.
رو بهستی داشت فرعون عنودلاجرم از کارگاهش کور بود
هوش مصنوعی: فرعون سرسخت و مغرور، چون بهشت را نمیدید، در کارگاه خود کور و نادان باقی ماند.
لاجرم می‌خواست تبدیل قدرتا قضا را باز گرداند ز در
هوش مصنوعی: بنابراین، او به شدت می‌خواست تا سرنوشت را تغییر دهد و قضا و قدر را از در واپسین باز گرداند.
خود قضا بر سبلت آن حیله‌مندزیر لب می‌کرد هر دم ریش‌خند
هوش مصنوعی: به طور مداوم، سرنوشت زیر لب به نژاد و مکر آن حیلهگر میخندید.
صد هزاران طفل کشت او بی‌گناهتا بگردد حکم و تقدیر اله
هوش مصنوعی: او میلیونها کودک بیگناه را به قتل رسانید تا حکم و تقدیر الهی محقق شود.
تا که موسی نبی ناید برونکرد در گردن هزاران ظلم و خون
هوش مصنوعی: تا زمانی که موسی نبی ظاهر نشود، ظلم و ستم و خونریزی در گردن هزاران نفر باقی خواهد ماند.
آن همه خون کرد و موسی زاده شدوز برای قهر او آماده شد
هوش مصنوعی: در پی آن همه نزاع و رنج، موسی به دنیا آمد و برای مقابله با ظلم و سختیها آماده شد.
گر بدیدی کارگاه لایزالدست و پایش خشک گشتی ز احتیال
هوش مصنوعی: اگر به کارگاه بیپایان او نگاه کنی، ممکن است دیدن آن باعث شود که دست و پاهای تو از ترس و حیرت خشک شود.
اندرون خانه‌اش موسی معافوز برون می‌کشت طفلان را گزاف
هوش مصنوعی: درون خانه‌اش موسی در امنیت و آسایش است، اما در بیرون از خانه، او به ستم و بیرحمی به کودکان می‌پردازد.
همچو صاحب‌نفس کو تن پروردبر دگر کس ظن حقدی می‌برد
هوش مصنوعی: شخصی که خود را تربیت کرده و بر خود مسلط است، به دیگران شک و بدگمانی می‌کند.
کین عدو و آن حسود و دشمنستخود حسود و دشمن او آن تنست
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که اگر کسی نسبت به دیگران حسد ورزد و دشمنی کند، در واقع خود به نوعی دشمن خود نیز هست. حسد و کینهای که در دل دارد، به خودش آسیب میزند و او را به دشمن خود تبدیل می‌کند.
او چو فرعون و تنش موسی اواو به بیرون می‌دود که کو عدو
هوش مصنوعی: او مانند فرعون است و جسمش مانند موسی. او به بیرون می‌دود و می‌گوید: دشمن کجاست؟
نفسش اندر خانهٔ تن نازنینبر دگر کس دست می‌خاید به کین
هوش مصنوعی: نفس او در بدن نازش قرار دارد و به خاطر حسد و کینهتوزی به دیگران آسیب میزند.