بخش ۳۱ - ظاهر شدن فضل و زیرکی لقمان پیش امتحان کنندگان
هوش مصنوعی: این متن روایت و حکایتی است درباره لقمان و فرزندش. لقمان طعام‌هایی را که برایش آوردند با دست خود برداشت و بر آنها تأمل کرد. وقتی به او خربزه‌ای دادند، آن را با لذت خورد و خوشحالی او به گونه‌ای بود که دیگران نیز به خوردن آن تمایل یافتند. اما وقتی پس از آن خربزه‌ای تلخ خورد، به تلخی آن احساس ناراحتی کرد و با خود گفت چرا این تلخی را باید تحمل کند؟ او در نهایت از محبت خود به خداوند یاد کرد و گفت که باید با قدردانی از نعمت‌ها، تلخی‌ها را تحمل کرد.
متن بیان می‌کند که محبت می‌تواند تلخی‌ها را شیرین کند و حتی دردها را درمان نماید. همچنین اشاره می‌کند که دانش و عشق دو مقوله مهم هستند و عشق واقعی از دانش ناقص برمی‌خیزد. در نهایت، با تمثیل و کنایه، بیان می‌دارد که اگر کسی دل به نور و حقیقت بسپارد، از تاریکی و نقصان عقل دور خواهد شد.
هر طعامی کآوریدندی به ویکس سوی لقمان فرستادی ز پی
هوش مصنوعی: هر غذایی که برای لقمان میآوردند، کسی را به سوی او میفرستادی.
تا که لقمان دست سوی آن بردقاصدا تا خواجه پس‌خوردش خورد
هوش مصنوعی: زمانی که لقمان به سوی هدفی خاص دست دراز کرد، استاد پس از او به حالتی از سرشکستگی و عدم موفقیت دچار شد.
سؤر او خوردی و شور انگیختیهر طعامی کو نخوردی ریختی
هوش مصنوعی: او از غذاهایی که خورده، لذت برده و شور و شوقی در او ایجاد کردهای؛ اما هر غذایی که امتحان نکرده را به دور انداختهای.
ور بخوردی بی دل و بی اشتهااین بود پیوندی بی انتها
هوش مصنوعی: اگر با دل و رغبت چیزی را نوش جان کنی، آن پیوندی نامشخص و بیپایان به وجود میآورد.
خربزه آورده بودند ارمغانگفت رو فرزند لقمان را بخوان
هوش مصنوعی: خربزه‌ای آورده بودند و گفتند که فرزند لقمان را صدا کن تا این خربزه را بخورد.
چون برید و داد او را یک برینهمچو شکر خوردش و چون انگبین
هوش مصنوعی: زمانی که او را بریدند و به او یک تکه شکری دادند، مانند کسی بود که شکر می‌خورد و مانند کسی بود که عسل میچشد.
از خوشی که خورد داد او را دومتا رسید آن گرچها تا هفدهم
هوش مصنوعی: او از شادی و سرور تا به حدی سرمست شد که حتی نمیتوانست درد و غم را احساس کند و به سوی عشق و آرزوها پرواز کرد تا به نقطهای رسید که دیگر هیچ چیز نمیتوانست او را از حال خوشش بازدارد.
ماند گرچی گفت این را من خورمتا چه شیرین خربزه‌ست این بنگرم
هوش مصنوعی: اگرچه این را گفتم که من میخورم، ولی میخواهم ببینم چقدر خربزه شیرین است.
او چنین خوش می‌خورد کز ذوق اوطبعها شد مشتهی و لقمه‌جو
هوش مصنوعی: او به قدری لذت میبرد که طبعهای دیگر هم به شوق آمده و به دنبال لقمه میگردند.
چون بخورد از تلخیش آتش فروختهم زبان کرد آبله هم حلق سوخت
هوش مصنوعی: وقتی تلخی کارش را تجربه کرد، باعث شد آتش به جانش بیفتد و همزمان باعث زبانتازی و درد در گلو شود.
ساعتی بی‌خود شد از تلخی آنبعد از آن گفتش که ای جان و جهان
هوش مصنوعی: مدتی از تلخی آن وضعیت بیخبر و بی‌خود شده بود، سپس به او گفت که ای عشق و ای هستی.
نوش چون کردی تو چندین زهر رالطف چون انگاشتی این قهر را
هوش مصنوعی: وقتی که تو زهرهای زیادی را نوشیدی و آنها را همچون لطف تصور کردی، این قهر را نیز با نرمی درک کردی.
این چه صبرست این صبوری ازچه روستیا مگر پیش تو این جانت عدوست
هوش مصنوعی: این چه صبری است که تو داری؟ چرا اینقدر محکم هستی؟ آیا جان تو در مقابل تو دشمنی دارد؟
چون نیاوردی به حیلت حجتیکه مرا عذریست بس کن ساعتی
هوش مصنوعی: وقتی نتوانستی به روشهای مختلف دلیلی برایم بیاوری که مرا توجیه کند، بهتر است یک لحظه دست از تلاش برداری.
گفت من از دست نعمت‌بخش توخورده‌ام چندان که از شرمم دوتو
هوش مصنوعی: گفت که من به قدری از نعمتهای تو بهرهمند شدهام که شرمندهام.
شرمم آمد که یکی تلخ از کفتمن ننوشم ای تو صاحب‌معرفت
هوش مصنوعی: احساس شرم کردم که نتوانم از مشکلات و تلخیهای زندگیام چیزی به تو بگویم، ای کسی که به خوبی مرا درک میکنی.
چون همه اجزام از انعام تورسته‌اند و غرق دانه و دام تو
هوش مصنوعی: از آنجا که همه موجودات از نعمتهای تو بهرهمند شده و در چنگال نعمت‌ها و روزیهای تو گرفتار آمدهاند.
گر ز یک تلخی کنم فریاد و دادخاک صد ره بر سر اجزام باد
هوش مصنوعی: اگر من از یک تلخی فریاد بکشم و به داد بیفتم، خاک هزار بار بر سر من باد خواهد بود.
لذت دست شکربخشت بداشتاندرین بطیخ تلخی کی گذاشت
هوش مصنوعی: لذت شیرینی را کسی نمیفهمد که در طعم تلخی گرفتار شده باشد.
از محبت تلخها شیرین شوداز محبت مسها زرین شود
هوش مصنوعی: از محبت، چیزهای بد و تلخ به زبانی شیرین و دلپذیر تبدیل میشوند، و همچنین از محبت، چیزهای بیارزش و معمولی به ارزشمندترین چیزها تبدیل میگردند.
از محبت دردها صافی شوداز محبت دردها شافی شود
هوش مصنوعی: با عشق و محبت، دردها و مشکلات کاهش مییابند و بهبود مییابند.
از محبت مرده زنده می‌کننداز محبت شاه بنده می‌کنند
هوش مصنوعی: از روی عشق و محبت، کسانی که در گذشته رفتهاند را دوباره زنده می‌کنند و با همین محبت، افراد بیقدرت و عادی را به مقام کرامت و ارجمندی میرسانند.
این محبت هم نتیجهٔ دانشستکی گزافه بر چنین تختی نشست
هوش مصنوعی: این محبت به خاطر دانش و آگاهی به دست آمده است؛ بیدلیل نمیتوان بر چنین جایگاه بلندی نشسته بود.
دانش ناقص کجا این عشق زادعشق زاید ناقص اما بر جماد
هوش مصنوعی: دانش ناتمام نمیتواند عشق واقعی را به وجود آورد، زیرا عشق حقیقی از شعور و درک کامل نشأت میگیرد. در حالی که عشق ناقص می‌تواند تنها به چیزهایی بیجان و بیروح منجر شود.
بر جمادی رنگ مطلوبی چو دیداز صفیری بانگ محبوبی شنید
هوش مصنوعی: وقتی جماد، رنگ دلخواهی را مشاهده کرد، صدای محبوبی را شنید.
دانش ناقص نداند فرق رالاجرم خورشید داند برق را
هوش مصنوعی: دانش ناقص نمیتواند تمایز میان چیزها را بفهمد، اما بهطور قطع خورشید قدرت درخشندگی را میشناسد.
چونک ملعون خواند ناقص را رسولبود در تاویل نقصان عقول
هوش مصنوعی: پیامبر به نقص عقلها اشاره کرده و بیان کرده است کسانی که ناتوان یا ناقص باشند، مورد طعن و عیبجویی قرار میگیرند.
زانک ناقص‌تن بود مرحوم رحمنیست بر مرحوم لایق لعن و زخم
هوش مصنوعی: چون انسانها ناقص و ناتوان هستند، بر مردهای که به این نقص دچار بوده، رحم و شفقتی نیست و او سزاوار لعن و آسیب است.
نقص عقلست آن که بد رنجوریستموجب لعنت سزای دوریست
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که نداشتن عقل و شعور باعث میشود که انسان با رنج و زحمت زندگی کند و این وضعیت، عذاب و نارضایتی را به همراه دارد.
زانک تکمیل خردها دور نیستلیک تکمیل بدن مقدور نیست
هوش مصنوعی: چرا که رسیدن به کمال در عقل و دانش چندان دور نیست، اما رسیدن به کمال در جسم و بدن امکانپذیر نیست.
کفر و فرعونی هر گبر بعیدجمله از نقصان عقل آمد پدید
هوش مصنوعی: هر انکار و هر نوع سرکشی، مانند رفتار فرعونها، نشانهای از کمبود عقل است که در وجود هر بیمذهب یا طرفدار عقاید غلط دیده میشود.
بهر نقصان بدن آمد فرجدر نبی که ما علی الاعمی حرج
هوش مصنوعی: برای رفع نقص بدن، ظهور پیامبر است و برای ما هیچ گناهی برای نابینایان وجود ندارد.
برق آفل باشد و بس بی وفاآفل از باقی ندانی بی صفا
هوش مصنوعی: برق و نور موقتی و ناپایدار است و نمیتوان به آن اعتماد کرد. از دیگر چیزها هم متوجه نمیشوی که چقدر بیوفا و ناپاک هستند.
برق خندد بر کی می‌خندد بگوبر کسی که دل نهد بر نور او
هوش مصنوعی: برق که می‌خندد، به کسی می‌خندد که دلش را به نور او سپرده است.
نورهای چرخ ببریده‌پیستآن چو لا شرقی و لا غربی کیست
هوش مصنوعی: نورهای چرخ در تاریکی بینهایت پخش شده و در جای مشخصی نمیسوزند، نه به سمت شرق و نه به سمت غرب. چه کسی می‌تواند این پدیده را توصیف کند؟
برق را خو یخطف الابصار داننور باقی را همه انصار دان
هوش مصنوعی: برق را به عنوان چیزی که چشمها را خیره می‌کند تصور کن و نور دائمی را به عنوان حامیان و یاران بشناس.
بر کف دریا فرس را راندننامه‌ای در نور برقی خواندن
هوش مصنوعی: رانندهای که بر روی موجهای دریا حرکت می‌کند، مانند فردیست که در روشنایی یک برق، نامهای را میخواند.
از حریصی عاقبت نادیدنستبر دل و بر عقل خود خندیدنست
هوش مصنوعی: آدم حریص در نهایت به نتیجهای نمیرسد و فقط به خود می‌خندد که چقدر به دنبال خواستههای بیپایانش بوده است.
عاقبت بینست عقل از خاصیتنفس باشد کو نبیند عاقبت
هوش مصنوعی: در نهایت، عقل به نتایج و عواقب امور پی میبرد، زیرا گاهی نفس انسان توانایی دیدن آینده را ندارد و نمیتواند تبعات کارها را درک کند.
عقل کو مغلوب نفس، او نفس شدمشتری مات زحل شد نحس شد
هوش مصنوعی: عقل تحت تأثیر خواستههای نفس قرار گرفته و تسلیم آن شده است. نفس مانند خریداری شده است که تحت تأثیر گرفتاریها و بدبختیها قرار دارد.
هم درین نحسی بگردان این نظردر کسی که کرد نحست در نگر
هوش مصنوعی: در این بدبختی، نگاهت را به کسی معطوف کن که باعث این بدبختی شده است.
آن نظر که بنگرد این جر و مداو ز نحسی سوی سعدی نقب زد
هوش مصنوعی: نگاهی که به این کشمکش بیندازند، از بدشانسی به خوشبختی راهی پیدا کرد.
زان همی‌گرداندت حالی به حالضد به ضد پیداکنان در انتقال
هوش مصنوعی: این بیت اشاره به این دارد که شرایط و حالات مختلف زندگی می‌تواند به طور ناگهانی و به طور متضاد تغییر کند. در واقع، انسان در هر لحظه ممکن است با تحولاتی روبهرو شود که کاملاً با وضعیت قبلی او متفاوت است. این تغییرات میتوانند به شکلهای مختلف و از منابع مختلف نمایان شوند و هر فرد باید آماده پذیرش این تغییرات باشد.
تا که خوفت زاید از ذات الشماللذت ذات الیمین یرجی الرجال
هوش مصنوعی: تا زمانی که غفلت تو از سمت چپ (بدیها) برطرف شود، لذتها و خوبیهای سمت راست (فضیلتها) به انسانها امید میبخشد.
تا دو پر باشی که مرغ یک پرهعاجز آید از پریدن ای سره
هوش مصنوعی: برای آنکه موفق باشی و به خاطر قدرت و تواناییات به اوج برسی، بایستی تواناییهای خود را پرورش بدهی؛ زیرا کسی که تنها به یک توان یا راه بسنده کند، در رسیدن به اهدافش ناتوان خواهد بود.
یا رها کن تا نیایم در کلامیا بده دستور تا گویم تمام
هوش مصنوعی: یا اجازه بده که دیگر درباره این موضوع صحبت نکنیم، یا اگر دستور بدهی، من همه چیز را بگویم.
ورنه این خواهی نه آن فرمان تراستکس چه داند مر ترا مقصد کجاست
هوش مصنوعی: اگر این چنین نباشد، پس این خواسته تو نیست و آن دستوری که به تو دادهاند نیز نخواهد بود. هیچکس نمیداند که هدف تو کجا و چیست.
جان ابراهیم باید تا به نوربیند اندر نار فردوس و قصور
هوش مصنوعی: جان ابراهیم باید که در آتش جهنم، زیبایی و روشنایی بهشت و قصرها را ببیند.
پایه پایه بر رود بر ماه و خورتا نماند همچو حلقه بند در
هوش مصنوعی: هر روز بر روی آب، زیر نور ماه و خورشید، باید تلاش کرد تا مانند حلقههای زنجیری به هم نپیوسته نمانیم.
چون خلیل از آسمان هفتمینبگذرد که لا احب الافلین
هوش مصنوعی: وقتی خلیل از آسمان هفتم عبور کند، دیگر چیزی را که به زوال میرود دوست نخواهد داشت.
این جهان تن غلط‌انداز شدجز مر آن را کو ز شهوت باز شد
هوش مصنوعی: این دنیا مانند یک خواب و فریب است و جز آنکه از شهوت و خواستههای نفسانی دور شویم، هیچ چیز واقعی به نظر نمیرسد.