بخش ۱۱۶ - بیان آنک روح حیوانی و عقل‌ِ جزوی و وهم و خیال بر مثال دوغند و روح کی باقیست درین دوغ هم‌چون روغن پنهانست
هوش مصنوعی: این شعر به تمایز بین حقیقت و دروغ می‌پردازد و به ما یادآوری می‌کند که وجود ظاهری چیزها (دوغ) ممکن است فریبنده باشد و حقیقت در باطن (روغن) نهفته است. شاعر بر این باور است که باید از مراجع و معلمان الهی برای فهم حقیقت کمک گرفت و این آموزش‌ها ضروری هستند. همچنین به قدرت وحی و گوش شنوا اشاره می‌کند که می‌تواند فهم عمیق‌تری از وجود و حقیقت را به انسان بدهد. در نهایت، فهمیدن این اصول به فرد کمک می‌کند تا از ظواهر فانی بگذرد و به حقیقت باقی نزدیک شود.
جوهر صدقت خفی شد در دروغهم‌چو طعم روغن اندر طعم دوغ
هوش مصنوعی: حقیقت صداقت مانند خاصیت روغن در دوغ پنهان شده است. یعنی هرچند ممکن است صداقت دروغ به نظر برسد، اما جوهر و اصل آن هنوز در آن وجود دارد.
آن دروغت این تن فانی بودراستت آن جان ربانی بود
هوش مصنوعی: دروغ تو، این جسم فانی است و حقیقت تو، آن جان الهی و معنوی است.
سال‌ها این دوغ تن پیدا و فاشروغن جان اندرو فانی و لاش
هوش مصنوعی: سال‌ها این دوغ با تن درآمیخته و به وضوح روغن جان درونش به حیات ادامه میدهد، اما در نهایت با فنا و مرگ مواجه میشود.
تا فرستد حق رسولی بنده‌ایدوغ را در خمره جنباننده‌ای
هوش مصنوعی: خداوند برای هدایت بشر، پیامبری را به سوی انسانها میفرستد که توانایی و احاطهای خاص دارد.
تا بجنباند به هنجار و به فنتا بدانم من که پنهان بود من
هوش مصنوعی: تا زمانی که به طور صحیح و ماهرانه حرکت کنی، میتوانم بفهمم که من در واقع چه کسی هستم که در پس این ظاهر پنهان هستم.
یا کلام بنده‌ای کان جزو اوستدر رود در گوش او کاو وحی‌جو‌ست
هوش مصنوعی: این جمله اشاره به انسانی دارد که کلام او از عمق وجودش و از حقیقت وجودش سرچشمه میگیرد. او مانند نیای است که صدایش در آب روان منتشر میشود و هر کسی که به او گوش دهد، می‌تواند صدای وحی و پیام را بشنود. بهعبارتی دیگر، این شخص به قدری به حقیقت و عمق وجودش متصل است که کلامش چون وحی در گوش دیگران طنین میاندازد.
اذن مؤمن وحی ما را واعی استآنچنان گوشی قرین داعی است
هوش مصنوعی: اجازه مؤمن مانند وحی برای ماست، چنان که گوش او با دعوت هماهنگ است.
هم‌چنانکه گوش طفل از گفت مامپر شود ناطق شود او در کلام
هوش مصنوعی: داستانی است دربارهی این که چگونه کودک به تدریج با صحبتها و گفتار مادربزرگ یا مادرش آشنا میشود و از این طریق یاد میگیرد که سخن بگوید. همانطور که گوش یک کودک از شنیدن صداها و کلمات پر میشود، او هم ناگزیر به گفت و گو میافتد و توانایی بیان کلمات و جملاتش را پیدا می‌کند.
ور نباشد طفل را گوش رشدگفت مادر نشنود گنگی شود
هوش مصنوعی: اگر کودک گوش شنوایی نداشته باشد، مادرش میگوید که او هیچ چیز نمیشنود و به ناشنوا بودن دچار میشود.
دایما هر کر اصلی گنگ بودناطق آنکس شد که از مادر شنود
هوش مصنوعی: همیشه، هر کس که گوشش سنگین باشد، فقط کسی می‌تواند صحبت کند که از مادر خود شنیده باشد.
دان‌که گوش کر و گنگ از آفتی‌ستکه پذیرای دم و تعلیم نیست
هوش مصنوعی: پس فردی که گوشش کر و زبانش گنگ است، به دلیل آسیب دیدگی، نمیتواند آموختهها و پیامها را درک کند.
آنکه بی‌تعلیم بُد ناطق خداستکه صفات او ز علت‌ها جداست
هوش مصنوعی: این شعر به این معناست که کسی که بدون آموزش و دانش سخن میگوید، در واقع همانند ناطق خداست که ویژگیهای او از دلایل و علت‌ها جدا شده است. به عبارت دیگر، بیان بدون درک و آگاهی، به نوعی سخن گفتن از حقیقتی است که از منشاء واقعی خود فاصله گرفته است.
یا چو آدم کرده تلقینش خدابی‌حجاب مادر و دایه و ازا
هوش مصنوعی: مانند آدم که خداوند بدون حجاب، فرشتهای را به او تعلیم داد، در دل مادر و پرستارانش نیز عشق و محبت نهفته است.
یا مسیحی که به تعلیم ودوددر ولادت ناطق آمد در وجود
هوش مصنوعی: ای مسیحی که به یادگیری محبت و دوستی، در زمان تولد ناطق (عیسای مسیح) به دنیا آمدی.
از برای دفع تهمت در ولادکه نزاده‌ست از زنا و از فساد
هوش مصنوعی: برای جلوگیری از تهمت درباره تولد که به معنای نامشروع بودن و فساد نیست.
جنبشی بایست اندر اجتهادتا که دوغ آن روغن از دل باز داد
هوش مصنوعی: حرکت و تلاش لازم است تا به خوبی بتوانی از درون خود احساسات و افکار را تعبیر کنی و حقیقت را آشکار سازی.
روغن اندر دوغ باشد چون عدمدوغ در هستی برآورده علم
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که روغن در دوغ وجود دارد، همانطور که عدم (یا نبود) دوغ در هستی باعث میشود که علم و دانش پدید آید. هر چیز در جهان به نوعی به وجود خود اشاره دارد و نبودن یک چیز می‌تواند منجر به کسب آگاهی و دانش درباره آن شود.
آنک هستت می‌نماید هست پوستوآنک فانی می‌نماید اصل اوست
هوش مصنوعی: آنچه که وجود تو را نشان میدهد، فقط پوست و ظاهری است که میبینی، اما آنچه واقعاً وجود دارد و پایدار است، اصل و ماهیت درونی توست.
دوغ روغن ناگرفتست و کهنتا بنگزینی بنه خرجش مکن
هوش مصنوعی: دوغ و روغن کهنه به هم نمیآیند، پس اگر توانستی آنها را کنار هم بگذاری، هزینهاش را پرداخت نکن.
هین بگردانش به دانش دست دستتا نماید آنچ پنهان کرده است
هوش مصنوعی: برو و با علم و دانش به جهات مختلف نگاه کن تا آنچه را که پنهان کرده، آشکار کند.
زآنکه این فانی دلیل باقی استلابهٔ مستان دلیل ساقی است
هوش مصنوعی: چون این چیزهای ناپایدار نشان دهنده چیزهای پایدار است، پس درخواست و آرزوی دیوانگان نشانهٔ سرپرست و معشوق آنهاست.