بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران
هوش مصنوعی: در این شعر، آهویی زیبا و با وقار به نام نر در حالی که در یک اصطبل گرفتار است، از زندگی آزاد و خوش گذرانی‌اش دور شده و به شدت نگران و مضطرب است. یک خر در اصطبل به او می‌گوید که با این حال و احوال، او مثل شاهان است و باید بر تخت پادشاهی بنشیند. اما آهو در پاسخ می‌گوید که او دیگر توان پادشاهی ندارد و تنها دچار رنج شده است. او به یاد روزهای خوشش در دشت و طبیعت می‌افتد و می‌گوید که حتی اگر حالش بد شده است، هنوز هم درونش عطر و زیبایی وجود دارد. با این حال، او متوجه می‌شود که دیگران آن زیبایی و حقیقت را نمی‌بینند و فقط ظاهر او را قضاوت می‌کنند. در پایان، او به این حقیقت اشاره می‌کند که گرچه ظاهری زیبا دارد، اما درونش دچار مشکلات و چالش‌هاست و نمی‌تواند از این وضعیت فرار کند. در اصل، شعر به مسأله بی‌وفایی و سطحی‌نگری انسان‌ها اشاره دارد.
روزها آن آهوی خوش‌ناف نردر شکنجه بود در اصطبل خر
هوش مصنوعی: روزها آن آهو، که دارای زیبایی خاصی بود، در حال تحمل عذاب در اصطبل حیوانات قرار داشت.
مضطرب در نزع چون ماهی ز خشکدر یکی حقه معذب پشک و مشک
هوش مصنوعی: در حالتی دلهرهآور و ناآرام، مانند ماهیای که از خشکی به تنگنای آب می‌افتد، به شدت گرفتار و رنجور است، همچون نغمهای که بین دو حالت عذاب و آرامش سرگردان است.
یک خرش گفتی که ها این بوالوحوشطبع شاهان دارد و میران خموش
هوش مصنوعی: یک خر به کسی گفت که این موجودات وحشی مانند شاهان رفتار می‌کنند، اما بزرگترها و با تجربهترها در سکوت به زندگی خود ادامه میدهند.
وآن دگر تسخر زدی کز جزر و مدگوهر آوردست کی ارزان دهد
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که تو به راستی به من خندیدی، در حالی که مانند جزر و مد دریا، که گوهرهای ارزشمند را به ساحل میآورد، انتظار داشتی که این زیباییها به آسانی و با قیمتی نازل به دست آید.
وآن خری گفتی که با این نازکیبر سریر شاه شو گو متکی
هوش مصنوعی: شما میگویید که با این ظرافت و نازکی، میتوانی بر تخت سلطنت بنشینی و تکیه کنی.
آن خری شد تخمه وز خوردن بماندپس برسم دعوت آهو را بخواند
هوش مصنوعی: یک فرد نادان به علت پرخوری دچار حالتی می‌شود که دیگر نمی‌تواند به کارهای خود ادامه دهد و سپس به دنبال لذت و تفریح میرود.
سر چنین کرد او که نه رو ای فلاناشتهاام نیست هستم ناتوان
هوش مصنوعی: او به گونهای رفتار کرد که نشان میدهد برایش اهمیتی ندارم و من هم به خاطر ضعف خود، نمیتوانم درخواستی کنم.
گفت می‌دانم که نازی می‌کنییا ز ناموس احترازی می‌کنی
هوش مصنوعی: می‌گوید که می‌دانم تو به خاطر زیباییات خود را میگیری یا به دلیل احترام به آبرویت رفتار احتیاطی می‌کنی.
گفت او با خود که آن طعمهٔ توستکه از آن اجزای تو زنده و نوست
هوش مصنوعی: او با خود فکر کرد که آن چیزی که به دست آمده از تو، همان قطعهای است که به زندگی و تازگی تو مربوط می‌شود.
من الیف مرغزاری بوده‌امدر زلال و روضه‌ها آسوده‌ام
هوش مصنوعی: من یک پرنده از دشتهای سرسبز بودهام و در طبیعت پاک و باغها آرامش داشتهام.
گر قضا انداخت ما را در عذابکی رود آن خو و طبع مستطاب
هوش مصنوعی: اگر سرنوشت ما را در زحمات و عذاب ها قرار دهد، آن حال و ویژگی خوب ما چه زمانی از بین خواهد رفت؟
گر گدا گشتم گدارو کی شومور لباسم کهنه گردد من نوم
هوش مصنوعی: اگر من گدا شوم، دیگر چه فرقی می‌کند؟ اگر لباسم کهنه شود، من نگران نیستم.
سنبل و لاله و سپرغم نیز همبا هزاران ناز و نفرت خورده‌ام
هوش مصنوعی: من انواع گلها و زیباییها را با تمام ناز و زرق و برقشان تجربه کردهام، اما هنوز هم با نفرت و اندوه دستوپنجه نرم میکنم.
گفت آری لاف می‌زن لاف‌لافدر غریبی بس توان گفتن گزاف
هوش مصنوعی: به هر حال در بیگانه بودن، آدم میتواند هر چیزی را بگوید و در این شرایط، ادعاهای بزرگ و گزاف بیان کردن کار آسانی است.
گفت نافم خود گواهی می‌دهدمنتی بر عود و عنبر می‌نهد
هوش مصنوعی: گفتنم این است که بوی بدن من خود گواهی میدهد و به آن بوی خوش عود و غیره افتخار می‌کند.
لیک آن را کی شنود صاحب‌مشامبر خر سرگین‌پرست آن شد حرام
هوش مصنوعی: اما آن را چه کسی میشنود؟ کسی که حس بویاییاش قوی باشد، بر کسی که به بوی ناخوشایند عادت کرده است، این بوی خوش حرام است.
خر کمیز خر ببوید بر طریقمشک چون عرضه کنم با این فریق
هوش مصنوعی: خر کمیز، بوی خوش مشک را از خود ساطع می‌کند؛ اما زمانی که در میان جمعی بروم، این بوی خوش را به آنها نشان میدهم.
بهر این گفت آن نبی مستجیبرمز الاسلام فی‌الدنیا غریب
هوش مصنوعی: این جمله اشاره به این دارد که پیامبر (نبی) در مورد اهمیت دین اسلام در دنیا سخن می‌گوید و به نوعی به غریب بودن این دین در برابر دیگر عقاید و باورها اشاره می‌کند. منظور این است که در دنیای امروز، اسلام به عنوان یک راه و رمز زندگی شناخته می‌شود، اما همچنان ممکن است در برخی جاها ناشناخته یا نادیده گرفته شود.
زانک خویشانش هم از وی می‌رمندگرچه با ذاتش ملایک هم‌دمند
هوش مصنوعی: زیرا نزدیکان او هم از او دوری می‌کنند، هرچند که فرشتگان به ذاتش نزدیکند.
صورتش را جنس می‌بینند اناملیک از وی می‌نیابند آن مشام
هوش مصنوعی: اکثر مردم تنها به ظاهر او نگاه می‌کنند و آن را مادی می‌بینند، اما از ویژگیهای درونی و عمق وجودیاش بیخبرند.
هم‌چو شیری در میان نقش گاودور می‌بینش ولی او را مکاو
هوش مصنوعی: در میان تصویر گاو، شبیه به شیری را میبینی، اما نباید به او نزدیک شوی یا او را آزمایش کنی.
ور بکاوی ترک گاو تن بگوکه بدرد گاو را آن شیرخو
هوش مصنوعی: اگر به عمق و حقیقت یک مسئله نگاه کنی، متوجه خواهی شد که درد و رنج واقعی هر موجودی، فقط از سوی همان موجود قابل درک و فهم است.
طبع گاوی از سرت بیرون کندخوی حیوانی ز حیوان بر کند
هوش مصنوعی: طبیعت گوسفند تو را از سر بیرون می‌کند و ویژگیهای حیوانی را از تو دور میسازد.
گاو باشی شیر گردی نزد اوگر تو با گاوی خوشی شیری مجو
هوش مصنوعی: اگر تو گاو باشی و در حضور او شیر به نظر بیای، این به خاطر خوشی و همراهی با گاو است؛ اما اگر همراه گاو نباشی، نباید انتظار داشته باشی که شیر باشی.