بخش ۴۶ - مثال عالم هست نیست‌نما و عالم نیست هست‌نما
هوش مصنوعی: در این شعر، شاعر به بررسی مفهوم هستی و نیستی می‌پردازد. او بیان می‌کند که چیزهایی که به نظر می‌رسند، ممکن است حقیقت نداشته باشند و تنها تجلیات ظاهرین هستند. از منظر شاعر، حقیقت از دید پنهان می‌ماند و انسان‌ها را در تردید و سرگشتگی قرار می‌دهد. او به تشبیه‌های مختلفی می‌پردازد تا نشان دهد که چگونه ظواهر می‌توانند ما را از درک واقعیات دور کنند.
شاعر به این نکته اشاره می‌کند که ما با وجود این‌که در جستجوی حقیقت هستیم، گاهی اوقات تنها به ظواهر اکتفا می‌کنیم و در دام خیال و وهم گرفتار می‌آییم. همچنین به دوستی‌ها، دارایی‌ها و عملکردها اشاره می‌کند و تأکید می‌کند که در نهایت، عمل نیک و نیت واقعی است که با ما می‌ماند، در حالی که روابط و مال و اموال زودگذرند و نمی‌توانند در زمان مرگ همراه ما باشند.
شاعر در نهایت از خواندن دعا و پناه بردن به خداوند یاد می‌کند و اهمیت عمل صالح را مورد تأکید قرار می‌دهد که در درازمدت، همراه انسان خواهد بود.
نیست را بنمود هست و محتشمهست را بنمود بر شکل عدم
هوش مصنوعی: هیچ چیز را با ظاهری زیبا و با وقار نشان داد و چیزهای واقعی را به حالت عدم و نیستی آورد.
بحر را پوشید و کف کرد آشکارباد را پوشید و بنمودت غبار
هوش مصنوعی: دریا را با موجهایش ناپدید کرده و کفهایش را نمایان ساخته است، همچنین باد هم پوشیده شده و غباری را به نمایش گذاشته است.
چون منارهٔ خاک پیچان در هواخاک از خود چون برآید بر علا
هوش مصنوعی: همچون منارهای که در میان هوای غبارآلود ایستاده، خاک از زمین برمیخیزد و به شکل خود در میآید.
خاک را بینی به بالا ای علیلباد را نی جز به تعریف دلیل
هوش مصنوعی: اگر به زمین نگاه کنی، نمیتوانی جز به واسطه تعریف و نشانهای خاصی، وجود باد را درک کنی.
کف همی‌بینی روانه هر طرفکف بی‌دریا ندارد منصرف
هوش مصنوعی: این بیت به ما میگوید که میتوانیم در اطراف خود جریانی از کف را ببینیم که به هر سمتی میرود، اما این کف از دریا نیامده است و نشاندهنده این است که در واقعیت، این حرکات و فعالیتها بیهدف و بیمنزلت هستند. در واقع، هرچه به نظر میرسد که در حال حرکت است، ممکن است در نهایت به جایی نرسد و موقتی باشد.
کف به حس بینی و دریا از دلیلفکر پنهان آشکارا قال و قیل
هوش مصنوعی: در اینجا به حسی اشاره شده است که مانند دریایی از افکار پنهان و دلایل ناشناخته، از خود صدا و علامتهایی را بروز می‌دهد. به عبارت دیگر، میتوان گفت که برخی از احساسات و افکار به طور ناخودآگاه در حال بروز و آشکار شدن هستند، حتی اگر ما از آنها آگاهی نداشته باشیم.
نفی را اثبات می‌پنداشتیمدیدهٔ معدوم‌بینی داشتیم
هوش مصنوعی: ما ناتوانی و عدم وجود را به عنوان حقیقت میپنداشتیم، زیرا چشم ما تنها به چیزهایی که وجود ندارند، دوخته شده بود.
دیده‌ای که اندر نعاسی شد پدیدکی تواند جز خیال و نیست دید
هوش مصنوعی: چشمهایی که در خواب و راحتی هستند، چه چیزی غیر از خیال و توهم را می‌توانند ببینند؟
لاجرم سرگشته گشتیم از ضلالچون حقیقت شد نهان پیدا خیال
هوش مصنوعی: بنابراین ما به خاطر گمراهی، سردرگم شدیم؛ زیرا وقتی حقیقت پنهان شد، خیال و تصور نمایان گشت.
این عدم را چون نشاند اندر نظرچون نهان کرد آن حقیقت از بصر
هوش مصنوعی: این عدم را وقتی در نظر میآوری، گویا حقیقتی که در پس آن پنهان است، از دید پنهان شده است.
آفرین ای اوستاد سحربافکه نمودی معرضان را درد صاف
هوش مصنوعی: ای استاد بزرگ سحرباف، تو نشان دادی که چگونه میتوان دردها را به زیبایی و صفا تبدیل کرد.
ساحران مهتاب پیمایند زودپیش بازرگان و زر گیرند سود
هوش مصنوعی: ساحران که به نور مهتاب توجه دارند، به سرعت به سراغ تاجر میروند و از او طلا و ثروت بدست میآورند.
سیم بربایند زین گون پیچ پیچسیم از کف رفته و کرباس هیچ
هوش مصنوعی: این بیت بیانگر این است که وقتی زینتها و زیباییها به طرز عجیبی و پیچیدهای از دست میروند، در واقع فقط چیزهای بیارزش و بیمحتوا باقی میمانند. به عبارتی، زیبایی و ظرافتی که در دسترس بود، اکنون به طرز معکوسی از دست رفته و چیزی از آن باقی نمانده است.
این جهان جادوست ما آن تاجریمکه ازو مهتاب پیموده خریم
هوش مصنوعی: این دنیا مانند یک جادو است و ما آن تجار هستیم که از آن، با مهارت و هوشمندی، بهرهبرداری می‌کنیم.
گز کند کرباس پانصد گز شتابساحرانه او ز نور ماهتاب
هوش مصنوعی: پانصد گز کرباس آماده میشود و شتابی جادویی دارد که از نور ماهتاب ناشی میشود.
چون ستد او سیم عمرت ای رهیسیم شد کرباس نی کیسه تهی
هوش مصنوعی: وقتی که او (سرنوشت یا زمان) پول و عمرت را از تو گرفت، دیگر چیزی در چنگت نمانده است؛ مثل این‌که کرباسی بدون کیسه شدهای.
قل اعوذت خواند باید کای احدهین ز نفاثات افغان وز عقد
هوش مصنوعی: بگو به خدا پناه میبرم، ای یکتا، از وسوسههای شیاطین و از بندهایی که انسان را گرفتار می‌کند.
می‌دمند اندر گره آن ساحراتالغیاث المستغاث از برد و مات
هوش مصنوعی: آن ساحرانی که در گرهای مشغولند، با صدای بلند فریاد میزنند: ای کسی که به کمک نیاز داریم، به ما یاری برسانید!
لیک بر خوان از زبان فعل نیزکه زبان قول سستست ای عزیز
هوش مصنوعی: اما در حقیقت از زبان عمل، بر سر سفره، سخن گفتن از زبان گفتار، ضعیفتر است، ای عزیز.
در زمانه مر ترا سه همره‌اندآن یکی وافی و این دو غدرمند
هوش مصنوعی: در این زمان، سه نفر با تو همراه هستند: یکی از آنها کاملاً وفادار است و دو نفر دیگر به تو خیانت میکنند.
آن یکی یاران و دیگر رخت و مالوآن سوم وافیست و آن حسن الفعال
هوش مصنوعی: یک نفر به عنوان دوستان و یاران است، دیگری اموال و داراییهای مادی را با خود دارد و سومین نفر کسی است که کارهایش شایسته و خوب است.
مال ناید با تو بیرون از قصوریار آید لیک آید تا به گور
هوش مصنوعی: مال و ثروت نمیتواند تو را از مشکلات و کمبودها نجات دهد؛ در حالی که عشق و محبت میتواند تا آخرین لحظهی زندگی با تو باشد.
چون ترا روز اجل آید به پیشیار گوید از زبان حال خویش
هوش مصنوعی: زمانی که روز مرگ تو فرا برسد، یار تو از حالت درونیات خبر خواهد داد.
تا بدینجا بیش همره نیستمبر سر گورت زمانی بیستم
هوش مصنوعی: من تا اینجا با تو همراه بودهام، اما حالا در کنار قبرت دیگر نمیمانم و زمانی به آنجا میآیم.
فعل تو وافیست زو کن ملتحدکه در آید با تو در قعر لحد
هوش مصنوعی: عمل تو کافی است، پس خود را به جمع بزن تا با تو در عمق زمین قرار گیرد.