بخش ۵۶ - داستان آن عاشق کی با معشوق خود برمی‌شمرد خدمتها و وفاهای خود را و شبهای دراز تتجافی جنوبهم عن المضاجع را و بی‌نوایی و جگر تشنگی روزهای دراز را و می‌گفت کی من جزین خدمت نمی‌دانم اگر خدمت دیگر هست مرا ارشاد کن کی هر چه فرمایی منقادم اگر در آتش رفتن است چون خلیل علیه‌السلام و اگر در دهان نهنگ دریا فتادنست چون یونس علیه‌السلام و اگر هفتاد بار کشته شدن است چون جرجیس علیه‌السلام و اگر از گریه نابینا شدن است چون شعیب علیه‌السلام و وفا و جانبازی انبیا را علیهم‌السلام شمار نیست و جواب گفتن معشوق او را
هوش مصنوعی: این متن به بیان عشق و فداکاری عاشقانه می‌پردازد. عاشق در مقابل محبوب خود از تلاش‌ها و زحماتش سخن می‌گوید و از دردها و سختی‌هایی که برای او کشیده است یاد می‌کند. او احساس ناکامی و رنج می‌کند زیرا هیچ‌گاه صبح و شبی خوشحال نبوده است. در ادامه، او معشوق را به خاطر فداکاری‌هایش مورد ستایش قرار می‌دهد اما در عین حال اشاره می‌کند که اصل عشق مردن و از خود گذشتن است. در نهایت، او به این نتیجه می‌رسد که عشق واقعی تنها با فداکاری و عدم تعلق به خود قابل دست‌یابی است و باید از دنیا و مادیات گذشت تا به نور حقیقت نزدیک شد.
آن یکی عاشق به پیش یار خودمی‌شمرد از خدمت و از کار خود
هوش مصنوعی: یک عاشق در نزد معشوقش، خود را به خدمت و کارهایی که انجام می‌دهد، میشمارد و ارزش میگذارد.
کز برای تو چنین کردم چنانتیرها خوردم درین رزم و سنان
هوش مصنوعی: به خاطر تو چنین کارهایی کردم و در این نبرد، تیرها و نیزهها را پذیرا شدم.
مال رفت و زور رفت و نام رفتبر من از عشقت بسی ناکام رفت
هوش مصنوعی: هرچه ثروت و قدرت و شهرت داشتم، همه از بین رفتند؛ اما عشق تو باعث شد که بسیار ناکام بمانم.
هیچ صبحم خفته یا خندان نیافتهیچ شامم با سر و سامان نیافت
هوش مصنوعی: هیچ صبحی را نه خوابیده و نه شاد پیدا نکردم و هر شب زندگیام را بدون سامان و ترتیب سپری کردم.
آنچ او نوشیده بود از تلخ و درداو به تفصیلش یکایک می‌شمرد
هوش مصنوعی: او به خوبی به یاد میآورد و شرح می‌دهد که چه تلخیها و دردهایی را تجربه کرده است.
نه از برای منتی بل می‌نمودبر درستی محبت صد شهود
هوش مصنوعی: این بیت بیانگر این است که عشق و محبت واقعی نیاز به شواهد و نشانههای گوناگون دارد و نباید به خاطر نشان دادن محبت، کارها به صورت فرمال و ظاهری انجام شوند. در حقیقت، عمل به خاطر خود محبت است و نه برای جلب توجه یا کسب حسن نظر دیگران.
عاقلان را یک اشارت بس بودعاشقان را تشنگی زان کی رود
هوش مصنوعی: عاقلها با یک اشاره کافی را درک میکنند، اما عاشقها از آن تشنگی و خواستهشان هرگز سیراب نمیشوند.
می‌کند تکرار گفتن بی‌ملالکی ز اشارت بس کند حوت از زلال
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که صحبت کردن بیوقفه و بیاحساس خستهکننده است و وقتی که یک موضوع خاص به پایان می‌رسد، دیگر نیازی به ادامه دادن آن نیست. وجود و زیبایی یک موضوع همانند حرکت یک ماهی در آب زلال است که زمانی که کافی باشد، خود به خود متوقف میشود.
صد سخن می‌گفت زان درد کهندر شکایت که نگفتم یک سخن
هوش مصنوعی: او از دردی قدیمی سخنها می‌گفت و در شکایتها، اما من هیچ حرفی نگفتم.
آتشی بودش نمی‌دانست چیستلیک چون شمع از تف آن می‌گریست
هوش مصنوعی: او شعلهای داشت که نمی‌دانست چیست، اما مانند شمع از شدت گرما و سوختن آن اشک میریخت.
گفت معشوق این همه کردی ولیکگوش بگشا پهن و اندر یاب نیک
هوش مصنوعی: معشوق به او می‌گوید: این همه کارهایی که کردی را فراموش کن و به دقت گوش کن تا حقیقت را به خوبی درک کنی.
کانچ اصل اصل عشقست و ولاستآن نکردی اینچ کردی فرعهاست
هوش مصنوعی: عشق و محبت واقعی از خوی و سرشت قدیمی و عمیق سرچشمه میگیرد، اما تو بدون درک این اصل، فقط به جنبههای سطحی و بیاهمیت آن پرداختهای.
گفتش آن عاشق بگو که آن اصل چیستگفت اصلش مردنست و نیستیست
هوش مصنوعی: عاشق به معشوق می‌گوید که اصل و اساس عشق چیست. معشوق پاسخ می‌دهد که اصل این عشق، مرگ و عدم وجود است.
تو همه کردی نمردی زنده‌ایهین بمیر ار یار جان‌بازنده‌ای
هوش مصنوعی: تو همه وجودت را برای دیگران فدای محبت کردی، حالا اگر یاری جانپرور هستی، به خودت مرگ بده و از آن بهرهگیر.
هم در آن دم شد دراز و جان بدادهم‌چو گل درباخت سر خندان و شاد
هوش مصنوعی: در آن لحظه، او به آرامی جان باخت و مانند گلی که شاد و خندان است، خود را تسلیم کرد.
ماند آن خنده برو وقف ابدهم‌چو جان و عقل عارف بی‌کبد
هوش مصنوعی: آن خندهای که از تو به یادگار مانده، مثل جان و عقل عارف، همیشه و تا ابد در دل من باقی خواهد ماند.
نور مه‌آلوده کی گردد ابدگر زند آن نور بر هر نیک و بد
هوش مصنوعی: اگر نور مهآلود برای همیشه باقی بماند، چگونه میتواند بر نیک و بد تاثیر بگذارد؟
او ز جمله پاک وا گردد به ماههم‌چو نور عقل و جان سوی اله
هوش مصنوعی: او از تمامی آلودگیها پاک میشود و همچون نوری که از ماه میتابد، به سمت خداوند گرایش پیدا می‌کند.
وصف پاکی وقف بر نور مه‌استتابشش گر بر نجاسات ره‌است
هوش مصنوعی: توصفی از پاکی است که چون نور ماه بر نجاسات میتابد، این تابش به مانند راهی است که پاکی را از ناپاکی جدا می‌کند.
زان نجاسات ره و آلودگینور را حاصل نگردد بدرگی
هوش مصنوعی: براق نبودن نوری که تحت تاثیر زشتیها و آلودگیها قرار گیرد، نشاندهنده این است که آن آلودگیها نمیتوانند نور را تحت تأثیر قرار دهند.
ارجعی بشنود نور آفتابسوی اصل خویش باز آمد شتاب
هوش مصنوعی: گذر زمان باعث میشود که انسانها یا چیزها به سمت منبع و اصل خود بازگردند، درست مانند نور خورشید که به سوی منبع خود حرکت می‌کند.
نه ز گلخنها برو ننگی بماندنه ز گلشنها برو رنگی بماند
هوش مصنوعی: نه به خاطر زشتکاریها چیزی باقی میماند و نه به خاطر زیباییها.
نور دیده و نوردیده بازگشتماند در سودای او صحرا و دشت
هوش مصنوعی: چشمانش که روشن و پرنور بودند، دوباره به یاد او به سرزمینهای بیابانی و دشتها بازگشت.