بخش ۷۷ - رجوع کردن به قصهٔ قبه و گنج
هوش مصنوعی: این شعر به بیان اندیشه‌های معنوی و عرفانی می‌پردازد و به دنبال فهم عمیق‌تری از وجود و ارتباط انسان با خداوند است. شاعر به توصیف فقیرانی می‌پردازد که از دنیا بی‌خبرند و به راز و رمزهای اسرار عشق الهی آگاه‌اند. او اشاره می‌کند که گنج واقعی در درون انسان قرار دارد و هر کس باید خود را در آینه حقیقت ببیند.
شاعر به سجده و عبودیت God اشاره دارد و بر آن است که اگر انسان با دیده دل ببیند، هیچ چیز از دست نخواهد داد. او بر وحدت وجود و حقیقت توحید تأکید کرده و انسان را به شناخت خویش دعوت می‌کند. به نوعی، مضمون شعر نشان می‌دهد که با ترک دنیای مادی و جستجوی حقیقت درونی، انسان می‌تواند به کمال و آگاهی برسد.
در بخش‌های پایانی، شاعر به سختی‌های بشری و کفران نعمت‌های الهی اشاره می‌کند و از رحمت و برکت الهی که در تاریکی‌هاست، سخن می‌گوید. او به قدرت خداوند در تغییر شرایط و برآورده کردن نیازها اشاره کرده و انسان‌ها را به بازگشت به سوی خداوند دعوت می‌کند.
نک خیال آن فقیرم بی‌ریاعاجز آورد از بیا و از بیا
هوش مصنوعی: نه به فکر آن انسان بینیاز و بدون تظاهر هستم که از اینجا به آنجا میرود و در تلاش است.
بانگ او تو نشنوی من بشنومزانک در اسرار همراز ویم
هوش مصنوعی: صدای او را تو نمیشنوی، اما من میشنوم؛ زیرا در رازهایش با او رازدارم.
طالب گنجش مبین خود گنج اوستدوست کی باشد به معنی غیر دوست
هوش مصنوعی: به دنبال گنجی نباش، زیرا خود آن گنج دوست توست. آیا کسی غیر از دوست می‌تواند به معنای واقعی دوست باشد؟
سجده خود را می‌کند هر لحظه اوسجده پیش آینه‌ست از بهر رو
هوش مصنوعی: هر لحظه او در مقابل آینه سجده می‌کند، همانطور که سجده می‌کند، برای نشان دادن چهرهاش.
گر بدیدی ز آینه او یک پشیزبی‌خیالی زو نماندی هیچ چیز
هوش مصنوعی: اگر در آینه او یک ذره بیخیالی میدیدی، چیزی از تو باقی نمیماند.
هم خیالاتش هم او فانی شدیدانش او محو نادانی شدی
هوش مصنوعی: هم افکارش و هم خود او از بین رفت، دانش او به نادانی تبدیل شد.
دانشی دیگر ز نادانی ماسر برآوردی عیان که انی انا
هوش مصنوعی: علوم و دانشی جدیدی از نادانیهای ما پدیدار شد و مشخص است که ما همواره در حال یادگیری هستیم.
اسجدوا لادم ندا آمد همیکه آدمید و خویش بینیدش دمی
هوش مصنوعی: صدا به شما رسید که «برای آدم سجده کنید»، پس همواره بر خویش بنگرید و او را بشناسید.
احولی از چشم ایشان دور کردتا زمین شد عین چرخ لاژورد
هوش مصنوعی: احولی از دید آنها دور شد و زمین به شکل یک چرخ آبی رنگ درآمد.
لا اله گفت و الا الله گفتگشت لا الا الله و وحدت شکفت
هوش مصنوعی: هیچ معبودی جز او نیست، و تنها اوست که وجود دارد؛ این سخن، حقیقت واحدیت را آشکار می‌کند.
آن حبیب و آن خلیل با رشدوقت آن آمد که گوش ما کشد
هوش مصنوعی: این جمله به معنای آن است که در زمان مناسب، محبوب و دوست واقعی محوطهای را فراهم میکنند که بتوانیم چیزهای خوشایند و دلنشین را بشنویم.
سوی چشمه که دهان زینها بشوآنچ پوشیدیم از خلقان مگو
هوش مصنوعی: به سمت چشمه برو و آنچه را که از دیگران مخفی گذاشتهای، نگو.
ور بگویی خود نگردد آشکارتو به قصد کشف گردی جرم‌دار
هوش مصنوعی: اگر بگویی که خودت موضوع را روشن نمیکنی، در واقع داری به خودت آسیب میزنی و به دنبال اثبات گناه خود میروی.
لیک من اینک بریشان می‌تنمقایل این سامع این هم منم
هوش مصنوعی: اما من اکنون در مقابل آنها به خود میبالم که این شنونده باشد، و این خود من هستم.
صورت درویش و نقش گنج گورنج کیش‌اند این گروه از رنج گو
هوش مصنوعی: ظاهر درویشان و نقش گنج، هر دو نشانههایی از سختی و رنج هستند. این گروه از مردم که در رنج به سر میبرند، به دنبال معنای عمیق‌تری از زندگیاند.
چشمهٔ راحت بریشان شد حراممی‌خورند از زهر قاتل جام‌جام
هوش مصنوعی: آب خوشی برای آنها ممنوع شد و به همین دلیل در هر جام، زهر بیرحمی را مینوشند.
خاکها پر کرده دامن می‌کشندتا کنند این چشمه‌ها را خشک‌بند
هوش مصنوعی: خاکها دامن را پر کردهاند و میکشند تا این چشمه‌ها را خشک کنند.
کی شود این چشمهٔ دریامددمکتنس زین مشت خاک نیک و بد
هوش مصنوعی: این چشمهٔ دریا که در دل دارد، چه زمانی از این مشت خاک عاری از خوب و بد بیرون خواهد آمد؟
لیک گوید با شما من بسته‌امبی‌شما من تا ابد پیوسته‌ام
هوش مصنوعی: اما به شما میگویم که من بدون شما هیچگاه از شما جدا نیستم و همیشه به شما وابستهام.
قوم معکوس‌اند اندر مشتهاخاک‌خوار و آب را کرده رها
هوش مصنوعی: مردم به حالتی معکوس و نادرست هستند، آنها در پی لذایذ زودگذر دنیوی هستند و از چیزهای ضروری همچون آب غافل شدهاند.
ضد طبع انبیا دارند خلقاژدها را متکا دارند خلق
هوش مصنوعی: بعضی از مردم به طور طبیعی با روحیات انبیاء سازگاری ندارند و به جای این که از خوبیها و اخلاق نیکو پیروی کنند، دل به چیزهای زشت و ناپسند میزنند.
چشم‌بند ختم چون دانسته‌ایهیچ دانی از چه دیده بسته‌ای
هوش مصنوعی: وقتی که به پایان کار رسیدی و چشمات را بسته‌ای، آیا واقعا میدانی که در این حالت چه چیزهایی را از دست میدهی؟
بر چه بگشادی بدل این دیده‌هایک به یک بئس البدل دان آن ترا
هوش مصنوعی: چرا به این راحتی دل این چشمها را گشودی؟ این جایگزین بسیار بدی برای تو است.
لیک خورشید عنایت تافته‌ستآیسان را از کرم در یافته‌ست
هوش مصنوعی: اما خورشید رحمت بر آنان تابیده و آنها از لطف الهی بهرهمند شدهاند.
نرد بس نادر ز رحمت باختهعین کفران را انابت ساخته
هوش مصنوعی: نرد نیکوکاری، که نشان رحمت است، به جای کفران و ناسپاسی، به بازگشت و توبه رهنمون شده است.
هم ازین بدبختی خلق آن جوادمنفجر کرده دو صد چشمهٔ وداد
هوش مصنوعی: بر اثر این بدبختی مردم، آن شخص (جواد) به شدت نگران و عصبانی شده است و در دلش دو صد احساس عمیق و دردناک را تجربه می‌کند.
غنچه را از خار سرمایه دهدمهره را از مار پیرایه دهد
هوش مصنوعی: دلجویی از غنچه سبب رشد و زیبایی آن میشود، همچنین مهری که بر مار بزرگتر میتابد، به آن مفهوم و جلوهای خاص میبخشید.
از سواد شب برون آرد نهاروز کف معسر برویاند یسار
هوش مصنوعی: روز به روشنی از تاریکی شب بیرون میآید و دست نیازمند می‌تواند نعمت را به وجود آورد.
آرد سازد ریگ را بهر خلیلکوه با داود گردد هم رسیل
هوش مصنوعی: شنیدهای که چگونه سنگها در دست شخصیتهایی بزرگ مانند خلیل و داود، به صورت ابزارهای هنری و زیبا درآمدهاند. در واقع، این اشاره به توانایی انسان در تبدیل مواد خام به چیزهای ارزشمند و زیبا دارد.
کوه با وحشت در آن ابر ظلمبر گشاید بانگ چنگ و زیر و بم
هوش مصنوعی: کوهی با ترس و دلهره در دل ابرهای تاریک، صدای خوش چنگ به گوش میرسد و نواهای زیر و بم در فضا طنینانداز میشود.
خیز ای داود از خلقان نفیرترک آن کردی عوض از ما بگیر
هوش مصنوعی: ای داود، از میان مردم برخیز! تو از ما کنار رفتهای، حالا از ما عوض و پاداش بگیر.