بخش ۳۹ - آگاهی مجنون از وفات مادر
هوش مصنوعی: این بخش از شعر، داستان مجنون را بازگو می‌کند که در عذاب فقدان مادرش به شدت غمگین و پریشان است. او در حالی که به یاد والدینش می‌افتد، بر سر خاکشان ناله می‌کند و از درد و اندوه خود می‌گوید. خویشان او نیز که وضعیت مجنون را می‌بینند، به او نزدیک می‌شوند و او را در آغوش می‌گیرند. مجنون در ادامه، از همراهی با آنان پرهیز می‌کند و در کوه‌ها و دشت‌ها به حال خود می‌چرخد.
شاعر به او می‌گوید که زندگی کوتاه و فناپذیر است و انسان نمی‌تواند به خود مغرور باشد. او تأکید می‌کند که هر کس باید در زندگی به خود توجه کند و از نیازمندی به دیگران رهایی یابد. در نهایت، شاعر با بیان نکات عبرت‌آمیز و تأمل‌برانگیز، به اهمیت خودشناسی و تلاش برای سرفرازی در زندگی اشاره می‌کند.
چون شاه‌سوار چرخ گردانمیدان بستد ز هم‌نبردان
هوش مصنوعی: زمانی که شاه سوار بر اسب به میدان آمد، همگان از گرد او در هم شکستند و در برابرش تسلیم شدند.
خورشید ز بیم اهل آفاققرابهٔ مِی نهاد بر طاق
هوش مصنوعی: خورشید به خاطر ترس از مردم دنیا، پیالهای از شراب را بر روی رف گذاشت.
صبح از سر شورشی که انگیختقرابه شکست و می برون ریخت
هوش مصنوعی: صبح در آغاز به شور و هیجانی که به وجود آورد، ظرف شراب شکست و مایعات آن پخش شد.
مجنون به همان قصیده‌خوانیمی‌زد دهل جریده‌رانی
هوش مصنوعی: مجنون با خواندن همان اشعار، به ضرب دهل بهیجان میآمد و به دنبال محبوبش میدوید.
می‌راند جریده بر جریدهمی‌خواند قصیده بر قصیده
هوش مصنوعی: او بر روی هر ورق کاغذی مینویسد و شعری بر شعر دیگر میخواند.
از مادر خود خبر نبودشکامد اجل از جهان ربودش
هوش مصنوعی: لحظهای که مرگ به سراغش آمد، حتی از حال و روز مادرش نیز بیخبر بود.
یکبار دگر سلیم دلدارآمد بر آن غریب غم‌خوار
هوش مصنوعی: سلیم دوباره دلدارش را دید که به سراغ آن غریب و دلسوخته آمده است.
دادش خورش و لباس پوشیدماتم زدگانه برخروشید
هوش مصنوعی: برادر در شرایطی خوشحال و خوشپوش به سر میبرد، اما ناگهان به خاطر غم و اندوهی که احساس می‌کند، دچار افسردگی و ناراحتی میشود.
کان پیرزن بلا رسیدهدور از تو به هم نهاد دیده
هوش مصنوعی: زنی سالخورده که دچار مصیبت شده بود، دور از تو به فکر افتاده و اشک میریزد.
رخت از بنگاه این سرا برددر آرزوی تو چون پدر مرد
هوش مصنوعی: لباس و چادر این خانه را به خاطر تو برمیدارم، همانطور که یک پدر به خاطر فرزندش از دنیا میرود.
مجنون ز رحیل مادر خویشزد دست دریغ بر سر خویش
هوش مصنوعی: مجنون به خاطر رفتن مادرش، با دستش بر سرش زد و افسوس خورد.
نالید چنانکه در سحر چنگافتاد چنانکه شیشه در سنگ
هوش مصنوعی: او به حالتی ناله می‌کند که گویی در سحرگاه به ساز چنگ افتاده، همچون شیشهای که به سنگ برخورد کند.
می‌کرد ز مادر و پدر یادشد بر سر خاکشان به فریاد
هوش مصنوعی: او به یاد مادر و پدرش بر سر خاکشان فریاد میزند.
بر تربت هر دو زار نالیددر مشهد هر دو روی مالید
هوش مصنوعی: بر سر مزار هر دو، یکی به حال زار ناله می‌کند و دیگری با دلتنگی به آنجا نگاهی میافکند.
گه روی در این و گه در آن سوددارو پس مرگ کی کند سود؟
هوش مصنوعی: گاهی به این و گاهی به آن نظر میکنی و از این داروها بهره میبری، پس مرگ چه زمانی میتواند به تو سودی برساند؟
خویشان چو خروش او شنیدندیک یک ز قبیله می‌دویدند
هوش مصنوعی: نزدیکان او با شنیدن صدای او، هر کدام به سوی او می‌دویدند.
دیدند ورا بدان نزاریافتاده به خاک بر، به خواری
هوش مصنوعی: آنها دیدند که او به خاطر ناز و غرورش به زمین افتاده و با ذلت به خاک افتاده است.
خونابه ز دیدگان گشادنددر پای فتاده در فتادند
هوش مصنوعی: اشکها از چشمان جاری شد و بر زمین ریختند، هنگامی که در برابر مصیبتی بزرگ به زانو درآمدند.
هر دیده ز روی سست خیزیمی‌کرد بر او گلاب‌ریزی
هوش مصنوعی: هر چشمی که به او نگاه می‌کرد، به خاطر زیباییاش گویی بر او گلبرگ میپاشید.
چون هوش رمیده گشت هشیاردادند بر او درود بسیار
هوش مصنوعی: وقتی که عقل و هوش او فرار کرد، بسیاری بر او سلام و درود فرستادند.
کردند به باز بردنش جهدتا با وطنش کنند هم عهد
هوش مصنوعی: تلاش کردند تا او را به بازگرداندن به وطنش وادار کنند تا با سرزمینش پیمان ببندد.
آهی زد و راه کوه برداشترخت خود از آن گروه برداشت
هوش مصنوعی: او نالهای کرد و به راه کوه رفت و وسایلش را از آن گروه برداشته و با خود برد.
می‌گشت به گرد کوه و هاموندل پر جگر و جگر پر از خون
هوش مصنوعی: او در اطراف کوه و بیابان پرسه میزد، قلبی آکنده از غم و دلش از درد و رنج پر بود.
مشتی ددگان فتاده از پسنه یار کس و نه یار او کس
هوش مصنوعی: گروهی از وحشیها در حال سقوط هستند که نه یاری دارند و نه یاری برای فرد مورد نظرشان.
سجاده برون فکند از آن دیرزیرا که ندید در شرش خیر
هوش مصنوعی: سجاده را از درون معبد بیرون انداخت زیرا که نیکی را در شرّ او ندید.
زین عمر چو برق پای در راهمی‌کرد چو ابر دست کوتاه
هوش مصنوعی: در این عمر که به سرعت گذشت، مانند برق در راه بودم، ولی مثل ابر که نمی‌تواند بلند پرواز کند، از دستیابی به آرزوهایم ناکام ماندم.
عمری که بناش بر زوال استیک دم شمر ار هزار سال است
هوش مصنوعی: عمر انسانی که سرنوشتش زوال و نابودی است، حتی اگر هزار سال هم طول بکشد، در واقع یک لحظه بیشتر ارزش ندارد.
چون عمر نشان مرگ داردبا عشوهٔ او که برگ دارد؟
هوش مصنوعی: عمر به دلیل نشانی که از مرگ دارد، چگونه میتواند با زیبایی و جذبهای که زندگی به همراه دارد، خوشحال باشد؟
ای غافل از آنکه مردنی هستواگه نه که جان سپردنی هست
هوش مصنوعی: ای کسی که غافلی از این که روزی میمیری، بدان که یا باید جان را فدای چیزی کنی یا بالاخره روزی جانت را میگذاری و میروی.
تا کی به خودت غرور باشدمرگ تو ز برگ دور باشد
هوش مصنوعی: تا کی میخواهی به خودت مغرور بمانی در حالی که مرگ میتواند دورتر از این برگها باشد؟
خود را مگر از ضعیف راییسنجیده نه‌ای که تا کجایی
هوش مصنوعی: به نظر میرسد که خودت را بر اساس ضعف فکر و تحلیل ارزیابی کردهای، ولی باید بدانید که این ارزیابی تا چه حد میتواند درست باشد.
هر ذره که در مسام ارضی استاو را بر خویش طول و عرضی است
هوش مصنوعی: هر ذرهای که در زمین وجود دارد، اندازه و شکل خاصی دارد.
لیکن بر کوه قاف پیکرهمچون الف است هیچ در بر
هوش مصنوعی: اما بر قله کوه قاف، پیکری وجود دارد که همچون الف است و هیچکس در آنجا نیست.
بنگر تو چه برگ یا چه شاخیدر مزرعه‌ای بدین فراخی
هوش مصنوعی: به دقت نگاه کن که در این مزارع وسیع چه درختی یا چه برگی وجود دارد.
سرتاسر خود ببین که چندیبر سر فلکی بدین بلندی
هوش مصنوعی: به دور و بر خود نگاه کن و ببین که مدتهاست که در چنین مرتبه بلندی قرار داری.
بر عمر خود ار بسیچ یابیخود را ز محیط هیچ یابی
هوش مصنوعی: اگر در طول عمر خود به جستجوی خود بپردازی، در نهایت متوجه میشوی که از دنیای خارجی هیچ چیز به دست نخواهی آورد.
پنداشته‌ای ترا قبولی استیا در جهت تو عرض و طولی است
هوش مصنوعی: به نظر میرسد که تو فکر کردهای که به طور خاص مورد توجه قرار گرفتهای یا اهمیت خاصی داری، در حالی که واقعیت این است که چنین نیست.
این پهن و درازیت به هم هستدر قالب این قوارهٔ پست
هوش مصنوعی: این جسم بزرگ و کشیدهات در واقع در قالب این شکل نازیبا قرار دارد.
چون بر گذری ز حد پستیدر خود نه گمان بری که هستی
هوش مصنوعی: وقتی از مرزهای افت و پستی عبور میکنی، به خودت شک نکن که هنوز وجود داری.
بر خاک نشین و باد مفروشننگی چو ترا به خاک می‌پوش
هوش مصنوعی: بر روی زمین بنشین و شرم را با باد تقسیم نکن، زیرا وقتی تو به خاک میافتی، آن را میپوشاند.
آن ذوق نشد هنوزت از یادکز حاجت خلق باشی آزاد
هوش مصنوعی: هنوز آن عشق و شوقی که نسبت به یاد دیگران داشتی از ذهنت پاک نشده است. این نشان میدهد که تو از نیازمندیهای دیگران بینیازی ندارید.
تا هست به چون خودی نیازتبا سوز بود همیشه سازت
هوش مصنوعی: هر زمانی که به مانند خودت نیاز داری، با اشتیاق و دلسوزی در پی آن خواهی بود.
آنگاه رسی به سربلندیکایمن شوی از نیازمندی
هوش مصنوعی: زمانی به موفقیت و افتخار میرسی که از وابستگیها و نیازهای دیگران آزاد شوی.
هان تا سگ نان کس نباشییا گربهٔ خوان کس نباشی
هوش مصنوعی: باید مراقب باشی که در زندگی به وضعیتی نیفتی که هیچ کس برایت ارزش قائل نباشد، مثل سگی که نان کسی را نمیخورد یا گربهای که به درد هیچکس نمیخورد.
چون مشعله دسترنج خود خورچون شمع همیشه گنج خود خور
هوش مصنوعی: مانند شمعی که روشناییاش حاصل تلاش خود اوست، از دستاوردهای خود بهرهمند شو و خوراک روحیات را از همین نعمتها تامین کن.
تا با تو به سنت نظامیسلطان جهان کند غلامی
هوش مصنوعی: تا زمانی که در کنار تو هستم، مانند یک غلام برای سلطان جهان عمل میکنم.