بخش ۱
هوش مصنوعی: این متن درباره آداب و رفتار مناسب در دربار و نزد شاهان است. توصیه میشود که در برابر پادشاهان با احتیاط و ادب رفتار شود و از رفتارهای جسورانه یا بیاحترامی پرهیز گردد. باید در مجالس با احتیاط صحبت کرد و به واکنشهای پادشاه و خواستههای او توجه داشت. همچنین تأکید بر پرهیز از افراط در خوراک و نوشیدنی و حفظ احترام و ادب در جمع است. در بیانی از خواستههای درونگرا و منع از افشای رازهای پادشاه به دیگران، همچنان بر اهمیت مشاوره درست و حفظ حریم شخصی تأکید شده است. در نهایت، اهمیت خردمندی، تدبیر و حفظ منزلت در دربار یادآوری میشود.
به جایی که شاه از تو دارد حجیبمرو تا توانی بترس از نهیب
هوش مصنوعی: به جایی نرو که نزد شاه به تو اهمیت زیادی دارد، تا جایی که میتوانی از خشم و عواقب آن بترس.
که نفرت پذیرد چو شرم آیدشبه وحشت ز تو طبع بگزایدش
هوش مصنوعی: زمانی که احساس شرم بر او غلبه کند، نفرت در دلش جا باز میکند و از تو دوری میکند.
ز وحشت کراهیّت آید پدیدامید از سلامت بباید بُرید
هوش مصنوعی: از ترس زشتی و نامطلوب بودن، امیدی به نجات و سلامتی باقی نمیماند و باید از آن قطع امید کرد.
چو بینی بر ابرو گره شاه رابگردان ز نزدیک او راه را
هوش مصنوعی: وقتی دیدی که بر ابروان او علامت و نشانی وجود دارد، راهت را از کنار او بگردان و دور شو.
چو دیدی که شد طیره حالی گریزکه بر دوستی ره زند خشم تیز
هوش مصنوعی: وقتی دیدی که حالتی ناخوشایند به وجود آمده، بهتر است دوری گزینی، زیرا ممکن است خشم بر دوستی تأثیر منفی بگذارد.
بترس از عقوبت که وقتی بدستخصوصاً که مجرم نیاید به دست
هوش مصنوعی: از عواقب کارهای نادرست بترس، خصوصاً زمانی که مجرم نتواند به مجازاتش دست یابد.
در آن دم مباش ایمن از قهر خشمکه بر تو بریزد مَلِک زهر خشم
هوش مصنوعی: در آن لحظه خیال نکن که از خشم و غضب در امان هستی، چرا که ممکن است خشمِ پادشاه بر تو نازل شود.
نباشند شاهان مگر زود سیرتو خدمت کن و در وفا باش دیر
هوش مصنوعی: شاهان تنها باید زود از خدمت کوتاه شوند، اما در وفاداری و وفای به عهد، باید همیشه پایدار بمانند.
به تیمار اَشغال خود کن قیامدل و جان به تکلیف خود دِه تمام
هوش مصنوعی: برای رسیدگی به مشکلاتت، تمام وجود و احساساتت را به کار بگیر و مسئولیت خود را به طور کامل انجام بده.
به افراط کردن خروج و دخولنشاید که شاه از تو گردد ملول
هوش مصنوعی: اگر خیلی زیادهروی کنی و از حد بگذری، باعث میشوی که دیگران از تو دلزده شوند، حتی اگر آن شخص شاه باشد.
بلی مجلس شاه را بر دوامملازم مباش و مَبَر اِزدحام
هوش مصنوعی: بله، در مجلس شاه همیشه حاضر نباش و از شلوغی دوری کن.
چو بسیار گردند در کوی یارشوند آخرالامر بر یار خوار
هوش مصنوعی: اگر در کوی یار، تعدادی زیاد جمع شوند، در نهایت به ذلت و خواری بر یار خواهند افتاد.
سبک روح دفع ملامت کندگران جان به خدمت حوالت کند
هوش مصنوعی: روح سبکبار باعث میشود که انتقادها و ملامتها را به راحتی دفع کنیم و در عوض، جان ما به خدمت و کمک به دیگران میپردازد.
ز پس باشی و پیش خواند ترااز آن به که از پیش رانَد ترا
هوش مصنوعی: بهتر است از پشت سر تو را بخوانند و به جلو بیاورند، تا اینکه تو را از جلو برانند و به عقب برگردانند.
به نزدیک خود خواندن از دُور پیشبه از دُور کردن ز نزدیک خویش
هوش مصنوعی: بهتر است که کسی را به خود نزدیک کنیم حتی اگر دور باشد، تا اینکه کسی را از خود دور کنیم و او نزدیک ما باشد.
به تدریج برتر شدن گام گامنه برجستن و اوفتادن ز بام
هوش مصنوعی: نقش پیشرفت و موفقیت در زندگی به این صورت است که باید به آرامی و به تدریج، گام به گام جلو برویم، نه اینکه به طور ناگهانی به اوج برسیم و سپس سقوط کنیم.
مَو‌ونات خود بر دل دیگرانسبک دار اگر چند باشی گران
هوش مصنوعی: اگر بارهای خود را بر دل دیگران سبک کنی، هرچند خودت مشکل و سنگین باشی، باعث راحتی بیشتری برای آنها میشوی.
خصوصاً که بر خاطر پادشاهچه کوه اُحُد از گرانی چه کاه
هوش مصنوعی: به ویژه اینکه در ذهن پادشاه، کوه احد با سنگینیاش چه تفاوتی با کاه دارد.
سبکبار باید که باشی مدامگرانی به اندازه کن والسّلام
هوش مصنوعی: همیشه باید سبکبار و بیدغدغه زندگی کنی و بار سنگین مشکلات را به اندازه تحملت تقسیم کنی.
چو در مجلس شه شدی ارجمندمکن سعی بسیار در گفت و خَند
هوش مصنوعی: وقتی که در محضر پادشاه قرار گرفتی، تلاش نکن که خیلی صحبت کنی یا بخندی.
نشاید که ترک ادب خو کنینه نیکو بود گر نه نیکو کنی
هوش مصنوعی: توهین به ادب و آداب ناپسند است و هر چند که ممکن است کار خوبی نباشد، اما انجام ندادن آن بهتر است.
نگویم که غمگین و دلتنگ باشگران جان مجلس چو خرسنگ باش
هوش مصنوعی: نمیگویم که غمگین و ناراحت باش؛ بلکه در جمعی که فکر میکنی سخت و سرد است، مثل سنگ ساکت و بیاحساس باش.
مزن از علامت بر ابرو گرهبخور می به طبع و بهانه منه
هوش مصنوعی: از علامت ابرو چیزی نزن، چرا که به نوشیدن شراب و طبیعتی که داری نیازی نیست.
به کف بر مدار و گرانی مکنسبک رغبت دوستکامی مکن
هوش مصنوعی: به خاطر داشته باش که به دیگران بیتوجه نباش و در زندگی خود را خیلی سبک و بیآخر نکن. در جستوجوی خوشبختی دیگران، افراط نکن و بیپروا نرو.
مَهِل جرعه در جام و پاکیزه نوشفراوان نشستن به مجلس مکوش
هوش مصنوعی: آهسته برنگیرید و با آرامش از جام بنوشید، و در کثرت نوشیدنی به مجالس شلوغ نپردازید.
اگر جامِ شاه از حریفان جداستکم و بیش اگر جرعه مانی رواست
هوش مصنوعی: اگر پیالهی شاه از دیگران جدا باشد، در هر حال اگر کمی از آن بنوشی اشکالی ندارد.
مراد احتیاط است و بس زین سخنچو مَیخواره ای پس تعزّز مکن
هوش مصنوعی: هدف فقط احتیاط کردن است، پس بیجهت خود را بزرگ نکن و بر خود مبالغه نکن.
از آن پیشتر باز ده جای خویشکه از دوش مردم کنی جای خویش
هوش مصنوعی: قبل از آنکه دیگران تو را از جایگاهت برکنند، خودت به دنبال آن باش که جای خود را پس بگیری.
بهُش باش و با خویشتن دار دلچنان رو که فردا نباشی خجل
هوش مصنوعی: با خودت خوب رفتار کن و به گونهای زندگی کن که اگر روزی نبودی، احساس خجالت نکن.
چو رفتی ز بزم ملک زینهارکه مجلس نسازی به لیل و نهار
هوش مصنوعی: وقتی از محفل و مجلس بزرگ خارج شدی، مواظب باش که در شب و روز دیگری مجلسی ترتیب نبدهی.
و گر خورده ای خاصة خسروینکوشی در آن تا مگر پس روی
هوش مصنوعی: اگر خوردهای از نعمتهای خاص یک پادشاه هستی، سعی نکن که در آنجا بمانی، بلکه بهتر است که به عقب برگردی و به منابع اصلی و واقعی خودت بازگردی.
ولی باش چندان که باشی به جایخوش و خُرّم و تازه و دلگشای
هوش مصنوعی: اما هر طور که هستی، باید در مکان خوش و شاداب و دلپذیر بمانی.
دژم روی منشین و خاطر نژنددرِ عیش بر طبع شه در، مبند
هوش مصنوعی: برای اینکه خوشی و لذت را تجربه کنی، نباید چهرهای غمگین و دلآزرده به خود بگیری و فکر منفی داشته باشی. اگر با حالت ناشاد و نگران به زندگی نگاه کنی، در واقع خودت را از شادی و خوشگذرانی دور کردهای.
چو باشند با طبع او ساختهبُوَد عیش بی عیب و پرداخته
هوش مصنوعی: وقتی افراد با طبع و شخصیت یکدیگر هماهنگ باشند، لذت و خوشی در کنار هم بدون نقص و کامل خواهد بود.
نگه کن که مَیل دل شاه چیستبر آن نوع باید به هنجار زیست
هوش مصنوعی: به رفتار و خواستههای دل شاه توجه کن، زیرا باید بر اساس آن روش زندگی را تنظیم کرد.
چو خوانَد به وقت سخن پادشاهترا پیش خود، پیشِ خود کن نگاه
هوش مصنوعی: زمانی که پادشاه در زمان صحبت خود تو را دعوت کند، بهتر است فقط به او توجه کنی و نگاهت را به سوی او معطوف کنی.
مرو بیش از آن پیشتر زینهارکه دامن زنی بر خداوندگار
هوش مصنوعی: بیش از آنچه که لازم است، جلو نرو و مراقب باش که در مسیر زندگی، خدایی را زیر پا نگذاری و بر آن بیفزایی.
مرو نیز چندانک رانی به راهکه اسبت زند خویش بر اسب شاه
هوش مصنوعی: نگذار مسافرت به دور از هدف باشد؛ چرا که هرچقدر هم که سریع برانی، در نهایت به مقصد اصلی، که همان بالاترین مقام و قدرت است، خواهی رسید.
زیان داردش خاصه دلخسته رادر اندیشة عذر دل بسته را
هوش مصنوعی: این جمله به این معنا است که برای افراد خاصی، به ویژه کسانی که دلbroken و ناراحت هستند، فکر کردن به عذر و بهانهها میتواند زیانآور باشد. در واقع، بهتر است که به جای غصه خوردن و پرداختن به توضیحات و عذرهها، به سوی حل مشکل و پیشرفت حرکت کنند.
چو گستاخیی در میان راه یافتسراسیمه گشت و ز خجلت بتافت
هوش مصنوعی: وقتی فردی بیادب در مسیر ظاهر شد، او دچار اضطراب شد و از شرم به عقب برگشت.
چو نَبوَد ملک با تو اندر حدیثگران جانی از حد مَبَر چون خبیث
هوش مصنوعی: وقتی که همراه تو کسی نباشد که در مسایل جدی و مهم صحبت کند، ممکن است جانت از حد بگذرد و دچار مشکلات و فشارها شوی، مانند کسی که صفات ناپسند دارد.
بر آن بیشتر باز پس تر درآینگر چون بود رسم باری مپای
هوش مصنوعی: بهتر است دوباره به عقب برگردی و نگاهی بیندازی؛ چون این طور به نظر میرسد که عادت کردهای.
و گر باز خواند به کاری دگرسخن رانَد از روزگاری دگر
هوش مصنوعی: اگر باز به کاری دیگر مشغول شود، درباره زمانی دیگر سخن خواهد گفت.
چنان ران که باشد سر اسب شاهمقابل به زین تو ای نیکخواه
هوش مصنوعی: چنان بران که مانند سر اسب پادشاه در مقابل تو باشد، ای نیکوخواه.
به آن تا چو شه با حدیث اوفتادبه گردن نباید ورا تاب داد
هوش مصنوعی: اگر کسی به مقام و شان انسانی بالا برخورد، نباید او را به راحتی نادیده گرفت و باید با احترام و توجه به او رفتار کرد.
دگر آنک در موکب شهریارمشو هیچ بر اسب بدخو سوار
هوش مصنوعی: در آنجا که شهریار بزرگ در حال حرکت است، سوار بر اسب بدخلق نشو.
چو در آب راند وگر در خلابمران بر عقب اسب خود برشتاب
هوش مصنوعی: اگر در آب بشتابی یا در جایی دشوار نباید به عقبگردی فکر کنی و باید به جلو ادامهدهی.
خردمند هم در کشد دامنشز کاری که خَوف است پیرامنش
هوش مصنوعی: انسان دانا از انجام کاری که ممکن است خطرناک باشد، کنارهگیری میکند و از خود دور میسازد تا مراقب باشد.
ز وِلدان و غِلمان و خدمتگرانبه در گاه شه از کران تا کران
هوش مصنوعی: در این جمله به توصیف گروهی از افراد پرداخته شده است که شامل فرزندان و جوانان خدمتکار و کلاً افرادی میشود که در اطراف و در خدمت پادشاه قرار دارند. این افراد از گوشه و کنار گرد هم آمدهاند و به نوعی به گسترش و خوشیهای دربار اشاره میشود.
تحاشی کن و خویشتن دور دارخرد را ز اکراه معذور دار
هوش مصنوعی: از خودت فاصله بگیر و در دوری از دیگران، خرد و دانشت را از ناچاری حفظ کن.
فتد تهمت و شکّ و ظنّ و گمانبه مُلک و به مال و به خان و به مان
هوش مصنوعی: تهمت، شک، و گمان بد به داراییها، ملک و خانواده میافتد.
خطرهای دیگر به اسباب هاکزان بر ضمیر اوفتد تاب ها
هوش مصنوعی: خطرهای دیگر به وسیلههای مختلفی که بر ذهن انسان تأثیر میگذارند، منتقل میشوند.
تو بی جرم و در معرض صد گناهرسن در سر گرگ و یوسف به چاه
هوش مصنوعی: تو گناهی نداری ولی در معرض گناهان زیاد هستی، مانند یوسف که در دل گرگی گرفتار شد و به چاه انداخته شد.
چو شد پادشا بَدگمان مشکل استتو غافل که او را چه سِرّ در دل است
هوش مصنوعی: وقتی پادشاه دچار بدگمانی شود، درک این موضوع که در دل او چه رازهایی وجود دارد، برای تو دشوار است.
اگر مشتبه شد دل پادشاهندانی به تدبیر اصلاح راه
هوش مصنوعی: اگر دل پادشاه دچار تردید و سردرگمی شود، نباید نگران بود، بلکه باید با تدبیر و فکر درست، راه را اصلاح کرد.
اگر بی گناهی و گر جُرم کارز عفو و عقوبت برون نیست کار
هوش مصنوعی: اگر بی گناهی یا دچار گناه شده باشی، نتیجهاش ربطی به بخشش یا punishment ندارد.
ولیکن چو ظاهر نگردد که چیستعذابی بود زندگانی نه زیست
هوش مصنوعی: اما زمانی که مشخص نشود که زندگی چه معنا و هدفی دارد، آن زندگی عذابی خواهد بود و نه حیات واقعی.
ازین ورطه روی سلامت مدارمگر پرده برخیزد از روی کار
هوش مصنوعی: در اینجا گفته شده که بهتر است در شرایط سخت و پرخطر، احتیاط کنید و خود را در معرض خطر قرار ندهید، مگر اینکه واقعیتها یا حقایق ناگفتهای آشکار شوند.
اگر با کسی شاه سِرّی بگفتتو آن را تجسّس مکن در نهفت
هوش مصنوعی: اگر با کسی رازی را در میان گذاشتی، نباید در تلاش برای کشف آن راز باشی و باید به حفظ آن احترام بگذاری.
تحاشی کن از محرم سرّ شاهو گرنه تو و معرض اشتباه
هوش مصنوعی: از نزدیک شدن به کسانی که اسرار مهم را میدانند پرهیز کن، وگرنه ممکن است دچار اشتباه شوی.
شنیدی مگر پند پیران پیشکه در تیهِ تهمت مینداز خویش
هوش مصنوعی: آیا تاکنون گفتههای حکیمانهی بزرگترها را شنیدهای که به تو میگویند در دام اتهام خود را نیندازی؟
و گر سرّ خود با تو گوید به رازتو اسرار خود هم بدو گوی باز
هوش مصنوعی: اگر راز خود را با تو در میان بگذارد، تو نیز باید اسرارت را با او در میان بگذاری.
اگر بر کسی نیز پیدا (؟) شویبسی برنیاید که رسوا شوی
هوش مصنوعی: اگر کسی به تو توجه کند و نامت را بشناسد، هیچ چیز نمیتواند باعث رسوایی تو شود.
ندارد پسند از تو شاه حلیمدراُفتی به گرداب امّید و بیم
هوش مصنوعی: شاه حلیم به تو توجهی ندارد، وقتی در ورطهی امید و ترس افتادهای.
و گر کینه گیرست و برکار بَستدرست از تو یکبارگی برشکست
هوش مصنوعی: اگر کسی کینه به دل داشته باشد و از تو کاری بخواهد، باید بدانی که او در یک چشم برهم زدن به تو آسیب میزند.
و گر تیز خشم است هم در زمانخدنگ تغیّر نهد در کَمان
هوش مصنوعی: اگرچه خشم تند و تیزی دارد، اما در زمان مناسب میتوان آن را کنترل کرد و به جای آن از دندان تیزی که برای نشانهگیری آماده شده، استفاده کرد.
زَنَد آتش خشم در خرمنتبسوزد همه رخت جان و تنت
هوش مصنوعی: خشم مانند آتش است که در زراعت تو شعلهور میشود و تمام جان و وجودت را خواهد سوزاند.
به گستاخ رُویی مرو پیش شاهنکو دار خود را ز آتش نگاه
هوش مصنوعی: به خاطر ظاهر بیادب خود، به حضور شاه نرو و خود را از خطرات و مشکلات دور نگهدار.
اگر چند داری محلِّ قبولبُوَد راهت اندر فروع و اصول
هوش مصنوعی: اگر تو از علم و دانش بالایی برخوردار باشی، راهت در مباحث پایه و نیز در جزئیات مختلف هموار خواهد بود.
به گستاخی امّا نیابی جوازفَرَس بر سر ژرف دریا متاز
هوش مصنوعی: هرچند جسورانه باشد، اما نمیتوانی اجازهی سوار شدن بر اسب را در عمق دریا کسب کنی.
اگر حشمت از جای برداشتیبه جز رخت تهمت چه بگذاشتی
هوش مصنوعی: اگر مقام و بزرگی را رها کردی، جز لباس تهمت و بدنامی چه چیزی باقی گذاشتی؟
مَدَر پردة احتشام ای پسربه باد فنا برمَدِه جان و سر
هوش مصنوعی: ای پسر، به این پردهی احترام و وقار دل نبند، زیرا جان و سر من به باد فنا رفتهاند.
بُوَد شاه را از پی حفظ و باسبدین هر سه علّت ز دشمن هراس
هوش مصنوعی: برای حفظ شاه و ایمنی او از خطرات دشمن، باید به دلیلهای مختلفی که وجود دارد، همیشه هوشیار و محتاط بود.
یکی آنک باشد قوی حال و زفتدویم آنک با مکر و حیله است جفت
هوش مصنوعی: یکی از آنها کسی است که دارای قدرت و ارادهای قوی است، و دیگری کسی است که با فریب و نیرنگ میتواند بر دیگران چیره شود.
سیوم آنک دارد طریق فریبازین هر سه باشد دلش پر نهیب
هوش مصنوعی: از آن کسی که راه فریب را درک کرده، دلش پر از تردید و نگرانی است و سه حالت را به خوبی میشناسد.
تو هم زین سه دشمن به درگاه شاههمی دار پیوسته خود را نگاه
هوش مصنوعی: تو نیز همواره باید مراقب نفسك، دنیا و شیطان باشی و در درگاه خداوند استقامت داشته باشی.
در اخلاق و آداب خدمت بکوشبه عزم و به حزم و به عقل و به هوش
هوش مصنوعی: در رفتار و رفتارهای خود تلاش کن، با اراده و احتیاط و با درایت و آگاهی.
نکرد و نداد ای پسر بی گماننه آتش محابا، نه دریا امان
هوش مصنوعی: ای پسر، بدون شک نه آتش میتواند ترسناک باشد، و نه دریا میتواند ایمنی بدهد.
مقامات مشکل مَنِه پیش شاهکه نبود به بیرون شُدش هیچ راه
هوش مصنوعی: مشکلات و مقامهای دشوار را در مقابل شاه مطرح نکن، زیرا هیچ راهحلی برای بیرون رفتن از آنها وجود ندارد.
ازین چند نوعش منه راه پیشبسی نوش دیدند و خوردند نیش
هوش مصنوعی: از بین این همه روش و نوع، راهی را انتخاب نکن که بسیاری از افراد از آن لطمه دیده و به زحمت افتادهاند.
نه سودی که باشد زیانش عظیمنه کاری که پیش است از امید و بیم
هوش مصنوعی: نه چیزی که فایدهاش زیاد باشد و ضررش بزرگ، نه کاری که امید و ترس در آن بیشتر از فایدهاش باشد.
نه چیزی که چون جا کُند در دلشنباشد سرانجام از آن حاصلش
هوش مصنوعی: هر چیزی که در دل جای نگیرد، در نهایت نتیجهای از آن حاصل نخواهد شد.
نه مالی که ناحق ستاند ز خلقکه آزرده گردد از آن لقمه حلق
هوش مصنوعی: نباید مال غیر را از مردم به ناحق بگیریم، چرا که این عمل میتواند باعث نارضایتی و آزار آنها شود.
چو گفتی و بنشستش اندر ضمیربه جز خویشتن را مقصّر مگیر
هوش مصنوعی: وقتی که سخنی میگویی و در دل فکر میکنی، دیگران را مقصر ندان، فقط خودت را مورد بررسی قرار بده.
اگر خود خطا رفت تلقین تونداند جز از رای کژبین تو
هوش مصنوعی: اگر خودت به اشتباه بروی، سخنان تو تأثیری نخواهد داشت جز اینکه بر اساس تفکر نادرست تو اداره شود.
و گر راست آمد ز فضل خداستز سرمایة دولت پادشاست
هوش مصنوعی: اگر این موضوع واقعیت داشته باشد، برکت و لطف خداوند است و نتیجهای از ثروت و قدرت پادشاهی است.
ز دشواری و نازکی کارهاکه در مُلک ظاهر شود بارها
هوش مصنوعی: از سختی و پیچیدگی مشکلاتی که در جامعه به وجود میآید، بارها پیش میآید.
مهمّات را وقت نتوان شناختکه داند که تقدیر ایزد چه ساخت
هوش مصنوعی: مسائل اساسی و مهم را نمیتوان در زمان مناسب شناسایی کرد، زیرا تنها خداوند میداند که سرنوشت چگونه رقم خواهد خورد.
بسی کارها گشت بر بخردانکه اندیشه را ره نباشد بدان
هوش مصنوعی: بسیاری از کارها برای افراد با عقل و درک انجام میشود که هیچ راهی برای اندیشه و تفکر دربارهی آنها وجود ندارد.
یکی آید اغلب ترا بیش کارکه غافل بود شاه را پیش کار
هوش مصنوعی: کسی که اغلب نزد تو میآید و مشغول به کار است، در واقع به خاطر بیخبری پادشاه از اوست.
بهُش باش روزی که ایمن تریکه با دشمن آن روز هم نسپری
هوش مصنوعی: روزی را در نظر بگیر که احساس امنیت بیشتری داری، اما حتی در آن روز هم با دشمن خود درنگ نکن و بیاحتیاط نباش.
بسیجیده باش از پی کار خویشچه دانی که کَی آیدت کار پیش؟
هوش مصنوعی: همواره آماده باش برای انجام کارهایت، زیرا هیچکس نمیداند کی فرصت یا کار مناسب پیش خواهد آمد.
به بیداری و هوشیاری گرایز تقصیر و غفلت تحاشی نمای
هوش مصنوعی: هوشیار و بیدار باش و از اشتباهات و غفلت دوری کن.
ز انکار و اکراه وقتی رهیکه ترک تن آسانی خود دهی
هوش مصنوعی: وقتی به خاطر انکار و فشارهای بیرونی مجبور به دست کشیدن از راحتطلبی خود شوی، راهی جدید برای تو باز میشود.
بزرگ آفتی دفع کردی ز خویشگر این چند شهوت براندی ز پیش
هوش مصنوعی: اگر تو بتوانی بر امیال و خواستههای ناخواسته خود غلبه کنی، ضرر و زیان بزرگی را از خود دور کردهای.
ز شرب وطعام و لباس و لباسبود نفس پاکت به شکر و سپاس
هوش مصنوعی: از خوردن و نوشیدن و پوشیدن، نفس پاکت باید شکرگزار و سپاسگزار باشد.
ز هر آرزو و تمتّع که هستتوانی ازو کرد کوتاه دست
هوش مصنوعی: از هر آرزو و لذتی که وجود دارد، اگر توانایی داری، میتوانی از آن فاصله بگیری و خود را از آن دور نگهداری.
شَرَه را به تدریج ساکن کنیولایت ازین قوم ایمن کنی
هوش مصنوعی: اگر به تدریج مشکل را حل کنی، میتوانی به این قوم اطمینان بدهی که در امنیت خواهند بود.
بُوَد واجب این شرط بر خاص و عامازین چند خصلت برآرند نام
هوش مصنوعی: این شرط برای کسانی که خاص و عام هستند، ضرورت دارد که از این صفات یاد کنند.
یقین دان که واجب تر از راه راستبه تخصیص بر چاکر پادشاست
هوش مصنوعی: بدان که پیروی از راه درست و راستین برای خدمتگزار پادشاه، از هر چیز دیگری ضروریتر است.
چو در مجلس شاه بیند مدامز هر نعمت شراب و طعام
هوش مصنوعی: وقتی در محضر پادشاه همواره از هر خوبی و نعمت، از جمله نوشیدنی و غذا، بهرهمند میشود.
گر آنجا نشد قاهر نفس خویشنخوانندش الّا شکم خوار بیش
هوش مصنوعی: اگر در آنجا نتوانست بر نفس خود غلبه کند، او را جز فردی که فقط به شکم خود اهمیت میدهد، نخواهند خواند.
به خوان بر چو بنشاندت شهریارنظر پیش گیر و سر افکنده دار
هوش مصنوعی: وقتی که پادشاه تو را به مهمانی میخواند، احترام او را حفظ کن و سر را پایین نگهدار.
حریصی مکن از شَرَه بر طعاممکش باز دست از خورش هم تمام
هوش مصنوعی: أز خوردن طعام بیپروا مباش، زیرا که حریص بودن و زیادهخواهی، تو را از لذت آن محروم میکند. بر این اساس، بهتر است به اندازه و با تدبیر تناول کنی تا از خوراک خود بهرهمند شوی.
به تدریج در لقمه ای چند شونه چندان که بس سیر خرسند شو
هوش مصنوعی: به آرامی و به تدریج در زندگی خود پیش برو، اما نه به اندازهای که کاملاً سیر و راضی شوی.
شرف در طعام است و جای نشستنه در لقمه و جرعه ای سیر و مست
هوش مصنوعی: شرف و منزلت انسان به نوع غذا و مکانی که در آن نشسته است بستگی دارد، نه به مقدار کمی غذا یا نوشیدنی که او مصرف میکند.
نه پنهان و نه آشکار ای پسرمکن هیچ از جانب شه نظر
هوش مصنوعی: ای پسر، نه چیزی را پنهان کن و نه آن را آشکار، فقط از جانب شاه نظر و توجهی نداشته باش.
خصوصاً گَهِ لقمه بردن به کارنظر سوی دست و دهانش مدار
هوش مصنوعی: به ویژه وقتی که لقمهای به دهان میگذاری، نگران نشو و توجهت را به دست و دهانت متمرکز کن.
که چشمش در آن حال اگر بر تو خوردکه دارد خطا بر تو چون حمل کرد
هوش مصنوعی: اگر چشمان او در آن لحظه به تو بیفتد و از روی اشتباه تو را سرزنش کند، در واقع این خطا به دوش او خواهد بود.
بُوَد کافتد اندر دلش صد گمانتو خود غافل و بی غرض آن زمان
هوش مصنوعی: ممکن است در دلش افکار و گمانهای زیادی وجود داشته باشد، اما تو در آن زمان بیخبر و بیهدف هستی.
به ظاهر طعام است بر خوانِ شاهبه باطن توان کرد ازو انتباه
هوش مصنوعی: در ظاهر غذاهایی به سفرهی شاه گذاشته شده، اما در حقیقت میتوان از آنها بهرهی معنوی و الهامبخش گرفت.
که اخلاق را بر طعام و شرابکنند امتحان بر درنگ و شتاب
هوش مصنوعی: اخلاق را میتوان در زمانهایی که غذا و نوشیدنی دارید، آزمایش کرد؛ یعنی در لحظهای که باید صبر کنید یا سریع عمل کنید، رفتار واقعی انسان مشخص میشود.
چو عِلم فراست برآرد عَلَمکند فرق عیب و هنر را ز هم
هوش مصنوعی: وقتی که دانش و بصیرت به اوج خود برسد، میتواند تفاوت میان عیوب و هنرها را مشخص کند.
کرا در خورش غالب آید شرهیقین دان که بُردَست حرصش ز رَه
هوش مصنوعی: هرگاه کسی بر دیگران مسلط شود، باید بدانید که حریص بودن او او را به این موفقیت رسانده است.
بُوَد طبع گردنده و بی وفاکشان از حریصی ز هَر کس جفا
هوش مصنوعی: طبیعت انسان مانند یک چرخنده و بیوفا است که از حسادت و زیادهخواهی میتواند به هر کس آسیب برساند.
و گر دست هر سو کشد در طعامبُوَد نیز با حرص گستاخ و رام
هوش مصنوعی: اگر دست هر کسی به سمت غذا دراز شود، او هم با حرص و بیپروا به سمت آن میرود.
ندیدند حُرمت ز گستاخ رَونبینی تو هم راست از من شنو
هوش مصنوعی: اگر حرمت و احترام به تو نگهداشته نشود و بیادبی شود، تو نیز نباید به راحتی از این وضعیت بگذرانی و باید از من بخواهی که به تو بگویم چطور باید رفتار کنی.
و گر دارد از خوردنی بسته دستچنان دان که آزار و حِقدیش هست
هوش مصنوعی: اگر از خوردنیهایی که در دست دارد، چیزی نمیتواند بخورد، بدان که احساس آزار و کینهای در دل او وجود دارد.
همی ترسد از خوف نان و نمککه حرمت کند خوف آزار حَک
هوش مصنوعی: ترس از نان و نمک انسان را به احترام وادار میکند تا از آزار دیگران پرهیز کند.
و گر زانک بر لقمه دارد نظربُوَد عیب جوی و ملامت نگر
هوش مصنوعی: اگر به لقمهای که در دست دارد نگاه کند، عیبجو و ملامتکننده خواهد بود.
و گر از پی لذّت هر خورششود ملتفت بهر تن پرورش
هوش مصنوعی: اگر انسان تنها به دنبال لذتهای جسمی باشد، به راحتی از اهمیت پرورش روح و شخصیت خود غافل میشود.
به طبع است با کودکان سازگارکه افتاد با لذّتش کارزار
هوش مصنوعی: طبیعت کودکان به گونهای است که با شادیها و بازیها هماهنگ هستند و زمانی که به آنها خوش میگذرد، درگیر مبارزه و رقابت میشوند.
و گر بر هم آمیزد از هر خورشنه ترتیب دیدست نه پرورش
هوش مصنوعی: اگر از هر غذایی با هم ترکیب شود، نه نظمی در آن دیده میشود و نه رشد و شکوفایی.
ازو صبر و تمییز صورت مبندنداند پس و پیش و پست و بلند
هوش مصنوعی: از او صبر و درک را نپوشان، چرا که او نمیداند چه چیز اول است و چه چیز آخر، چه چیز بالا است و چه چیز پایین.
و گر جامه آلاید اندر طعامبود زفت و ناپاک و بی نام و ننگ
هوش مصنوعی: اگر لباس به خوراک آغشته شود، آن خوراک، چرب و آلوده و بیهل و نام و ننگ میشود.
نمی دارد از عیب خود را نگاهبرو صحبت این چنین کس مخواه
هوش مصنوعی: به کسی که عیبهای خود را نمیبیند و از آنها دوری میکند، انتظار نداشته باش که دربارهی مشکلاتش صحبت کند.
و گر باشد آهسته و خرد خایبُوَد عاقبت بین و مشکل گشای
هوش مصنوعی: اگرچه ممکن است که کارها به آرامی و با دقت پیش بروند، اما در نهایت نتیجهگیر نهایی روشن خواهد شد و مشکلات نیز حل خواهند شد.
و گر چشم و دستش بُوَد هر دو پیشبه کبر و تعزّز نیالوده خویش
هوش مصنوعی: حتی اگر او چشمانی زیبا و دستانی توانمند داشته باشد، هیچکدام نمیتواند او را در عرصهی خودپسندی و تکبر بالا برد.
بُوَد مالک مُلکِ نفس شریفوزین عیب ها جمله پاک و لطیف
هوش مصنوعی: مالک و صاحب نفس انسان ارجمند و با ارزش است و عیبهای او همه پاک و زیباست.
اگر تیز فهمی و باریک بینبپرهیز از عیب های چنین
هوش مصنوعی: اگر فردی باهوش و دقیق هستی، از عیوب و مسائل این چنینی دوری کن.
گر از خوان خاصت دهد پادشاههمه شرط خدمت نکو کن نگاه
هوش مصنوعی: اگر پادشاه بر سر سفره خاص تو چیزی به تو بدهد، شرط است که به بهترین شکل خدمت خود را انجام دهی و مراقب باشی.
بهُش باش و برخیز و بِستان ببوسنه بی التفاتی کن و نه فسوس
هوش مصنوعی: با محبت و توجه از جای خود بلند شو و دیگران را در آغوش بگیر و ببوس. نه اینکه بیتوجهی کنی و نه اینکه بیاحترامی نشان دهی.
ولیکن مکن دست در خوردنشمگر اندکی چاشنی کردنش
هوش مصنوعی: اما تنها به اندازهای که نیاز است به آن بپرداز، نه اینکه کاملاً در آن غرق شوی.
اگر چه درین عهد عیب آورندکه از دست میر و ملک کم خورند
هوش مصنوعی: با وجود اینکه در این دوران به ضعفها و نقصها اشاره میشود، اما از قدرت و ارزشهای گذشته که متعلق به پادشاهان و حکمرانان است، کاسته نشده است.
ملامت کنند از شراب و طعامنخوردند از دست مهتر تمام
هوش مصنوعی: افرادی که شراب و غذا نمینوشند، از خوردن ممنوعیتهای اجتماعی، مورد سرزنش قرار میگیرند، حتی اگر از بهترینها هم باشد.
بگیرند گوشَت که بنمای کومخور بیشتر جام تو جام تو
هوش مصنوعی: گوشهایت را خوب کردن که ببینند، پس دیگر جام بیشتری نخور. جام خودت را نگهدار.
به انصاف نزدیک تر آن بُوَدکه چون مشتهی بر سر خوان بود
هوش مصنوعی: بهتر است که وقتی فردی به چیزی بسیار مشتاق است، در موقعیت مناسبی قرار گیرد و به آن دست یابد.
کند خویشتن را به ترتیب سیرنه بس زود زود و نه بس دیر دیر
هوش مصنوعی: خودت را به آرامی و منظم پیش ببر، نه خیلی سریع و نه خیلی آهسته.
تجمّل به اندازه کردن رواستخصوصاً که از نعمت پادشاست
هوش مصنوعی: زیبا بودن و داشتن تجملات در حد معقول پذیرفتنی است، مخصوصاً زمانی که این زیبایی به برکت نعمتهای پادشاهی باشد.
نباشد گزیر از تجمّل بلیبه حَدّی که غالب نباشد دلی
هوش مصنوعی: نمیتوان از زرق و برق زندگی فرار کرد، البته باید به حدی باشد که دلها درگیر نشود.
که چون درگذشتی ز حدّ گزافرعونت شمارند و طامات و لاف
هوش مصنوعی: زمانی که از مرز خودپرستی و تظاهر فراتر بروی، در نظر دیگران به خاطر ادعاها و خودبزرگبینیات به حماقت و دروغپردازی متهم خواهی شد.
چه گوید عَدُو چون زبان در کَشَدصف لشکر بُغض و کین در کشد
هوش مصنوعی: هنگامی که دشمن زبانش را به کار میگیرد و از خود سخن میگوید، در واقع از دل پرکینه و نفرتش خبر میدهد و احساسات منفیاش را بروز میدهد.
فلان را که کس را نداند به کسز خدمت تجمّل مرادست و بس
هوش مصنوعی: این بیت میگوید کسی که به هیچکس اهمیت نمیدهد و خود را مستقل میداند، تنها هدفش از خدمتگزاری، نمایش و فخر فروشی است و به هیچ چیز دیگر توجه نمیکند.
نیاید غُلُو در تکلّف به کارولی خویشتن را مقصّر مدار
هوش مصنوعی: باید در کارهایمان زیادهروی نکنیم و در عین حال خود را مقصر ندانیم.
به ملبوس و مرکوب و آیین و ننگمکن با ملک هم نشانی به رنگ
هوش مصنوعی: به لباس و اسب و آداب و نشانههای ننگین توجه نکن، چرا که با پادشاه هم در ظاهر و رنگ مشترک نیستی.
به باطن همی باش همرنگ اوبه ظاهر بپرهیز از ننگ او
هوش مصنوعی: به درون خود مانند او باش، اما در ظاهر از ننگ او دوری کن.
ز شاهی همین است مقصود و بسکه با وی برابر نرفتست کس
هوش مصنوعی: مقصود از شاهی این است که هیچ کس نتوانسته با او برابری کند.
چو بیند برانگیزد از خشمِ تیزز جان برابر نشین رستخیز
هوش مصنوعی: وقتی که خشم شدید او را ببینند، از جان خود برای مقابله با آن آماده میشوند.
اگر پادشا دوست دارد و لیکلباس گرانمایه و اسب نیک
هوش مصنوعی: اگر پادشاه چیزی را دوست داشته باشد، باید لباس زیبا و اسب خوبی نیز داشته باشد.
برآورده ایوان و کاخ و رواقپس و پیش بگرفته تیغ و چماق
هوش مصنوعی: ایوان و کاخ و رواق را ساختهای، اما در عوض، در پشت و جلو آن، شمشیر و چماق در دست است.
ازین شیوه پوش و تجمّل رواستخصوصاً که فرمودة پادشاست
هوش مصنوعی: این سبک زندگی و زینتآرایی مجاز است، بهویژه که مورد تأکید فرمانروایی قرار گرفته است.
بپرهیز از آیین و رسم و شعارکه عادت کند دشمن شهریار
هوش مصنوعی: از آیینها، رسوم و شعارها دوری کن، زیرا ممکن است دشمنان قدرتمند شوند و به سلطنت لطمه بزنند.
مکن خویشتن را بدو مشتبهبه خود نام بدخواه بر خود مَنِه
هوش مصنوعی: به خودت اجازه نده که به اشتباه چهرهی بد خواه را برای خودت تصویر کنی و خودت را با آن اشتباه بگیر.
که چون بیندت بر شعار عَدوچه خواند ترا، یادگار عَدو
هوش مصنوعی: وقتی دشمن تو را ببیند، چه نامی بر تو میگذارد، ای یادگار دشمن؟
مبادا که دشمن کند روی توبه چشم رضا ننگرد سوی تو
هوش مصنوعی: مبادا که دشمن به تو نگاه کند و به نوعی تو را بپذیرد، زیرا این کار باعث ننگ خواهد شد.
همه رسم و ناموس در کار خویشنگه دار تا پس نیفتی ز پیش
هوش مصنوعی: همه آداب و سنن را در کارهایت رعایت کن تا از جلو و پیشرفت باز نمانی.
اگر رونق کار خود ننگریاز آن پس به عزلت نشین و گری
هوش مصنوعی: اگر به رشد و پیشرفت کار خود توجه نکنی، بهتر است به دور از جامعه و در انزوا زندگی کنی و غمِ این موضوع را بخوری.
فرو ریزد از هم همه کار توبرون افتد از نقطه پرگار تو
هوش مصنوعی: همه کارهایت به هم بریزد و از دایره و نظم قبلی خارج شود.
بدین غافلی آب حشمت مریزکزان پس کند با تو دشمن ستیز
هوش مصنوعی: به خاطر بیتوجهیات، شرف و ارزشهایت را نریز، زیرا دشمن پس از این به مبارزه با تو خواهد پرداخت.
چو داری نگه پایگه برقراربُوَد بر تو آن منزلت پایدار
هوش مصنوعی: اگر نگاه تو ثابت و استوار باشد، آن جایگاه برای تو دائمی و محکم خواهد بود.
درین نکته منگر ز روی قیاسیکی از مهمّات نازک شناس
هوش مصنوعی: به این نکته توجه نکن که بر اساس قیاس است، چرا که یکی از مسائل مهم و حساس است.
اگر مُبتلایِ ستم کاره شاهبه خدمت شدی زندگانی مخواه
هوش مصنوعی: اگر به خدمت شاه ظالم درآمدی، دیگر امید به زندگی نداشته باش.
چو بی رحمت آمد خداوندگاربه بخشایش او توقّع مدار
هوش مصنوعی: وقتی خداوند با رحمتش میآید، از او انتظار داشته باش که ببخشد و مهربانی کند.
درختی است چون سر برآورد راستکه بار و بر او عذاب و بلاست
هوش مصنوعی: درختی هست که به صورت ایستاده رشد کرده، اما میوهها و محصولاتی که دارد، درد و رنج و مصیبت به همراه دارد.
به هر در که بیرون شدی زین مغاکنداری طریقی دگر جز هلاک
هوش مصنوعی: هر کجا که از این تهدید و سختی بیرون برسی، راهی جز نابودی برایت نخواهد بود.
خلاص تو در چیست، دانی گریزاگر می توانی سبک باش خیز
هوش مصنوعی: خلاصه زندگی تو در چیست؟ آیا میدانی که اگر میتوانی از آن رهایی یابی، با آرامش و راحتی اقدام کن و به جلو برو.
به هر وقت و بی وقت در روز و شبکه کردت به خدمت همیشه طلب
هوش مصنوعی: هر زمانی که مناسب دیدی، چه در روز و چه در شب، همیشه آمادهام تا به خدمتت بیایم و درخواستهایت را برآورده سازم.
اگر صد مهم باشدت ناگزیردر آن لحظه ترک مهمّات گیر
هوش مصنوعی: اگر امور مهمی در پیش داری، ناچار باید در آن لحظه به کارهای ضروری و اصلی بپردازی.
توقّف مکن وقت تقصیر نیستچو فرمان رسد جای تأخیر نیست
هوش مصنوعی: وقتی که وقت گناه و اشتباه است، نایست. چون وقتی فرمان برسد، دیگر جایی برای تأخیر وجود ندارد.
ز حاسد به طعن ملامت بترسقیامت کند از ملامت، بترس
هوش مصنوعی: از حسادت و انتقاد دیگران به خودت بترس، چرا که این ملامتها روزی تو را به دادگاه قیامت میکشد.
اگر چند بارت بخوانند بازاگر بر حقیقت اگر بر مجاز
هوش مصنوعی: اگر چند بار سخن بگویند، چه در مورد حقیقت و چه در مورد مجاز، باز هم تأثیری نخواهد داشت.
به رفتن نباید که باشی ستوهترا خود بس آن عزّت و آن شکوه
هوش مصنوعی: نباید از رفتن احساس خستگی کنی، زیرا تو خود به قدری محترم و با شکوهی که این را به خوبی میدانی.
بکَش رنج نزدیکی پادشاهکه رنج است سرمایة عزّ و جاه
هوش مصنوعی: از نزدیک بودن به مقام و قدرت باید رنج و زحمت کشید، زیرا این سختی باعث میشود که افتخار و بزرگی به دست آید.
تو و راحتِ دوری ای پخته خوارکه دوری کند مرد را خام کار
هوش مصنوعی: تو که از دوری راحت هستی و به خوبی با آن کنار آمدهای، بدان که این دوری ممکن است فرد نادانی را دچار مشکل کند و او را ناتوان سازد.
چو شه درفزاید به تمکین تومُعاند مضاعف کند کین تو
هوش مصنوعی: وقتی که سلطان بر اقتدار و بزرگی خود میافزاید، دشمنان نیز کینه و دشمنی خود را شدت میبخشند.
ز هر جانبت حاسدی دشمنیبَر اِستَد مقابل چو آهرمنی
هوش مصنوعی: از هر سو حاسدان و دشمنان به کمین نشستهاند، مانند دیوانگی که در برابر تو صف کشیدهاند.
چو زنبور نیش آب داده به زهرچو افعی کف آورده بر لب ز قهر
هوش مصنوعی: مثل زنبور که با نیش خود سم میزند، همچون افعی که با قهر و خشم بر لبانش نشسته، من هم در این حالت به دنبال حمله و انتقام هستم.
طریق تو آن است ای چاره سازکه گِرد رُعُونت نگردی و ناز
هوش مصنوعی: راه تو این است، ای مایهٔ سعادت، که در اطراف تو نچرخم و به خودم ننازم.
مکن بارنامه به جاه و به مالکه گویند هست از در گوشمال
هوش مصنوعی: به دنبال جاه و مال نباش، چرا که در نهایت، همه چیز به حقیقت و درس زندگی وابسته است.
بَد کس مخواه و بَد کس مگویهم آسوده دل باش و هم تازه روی
هوش مصنوعی: از کسی که بد است، چیزی نطلب و در مورد او نیز حرفی نزن. اینطور میتوانی دلی آرام و ظاهری شاداب داشته باشی.
قضا حقّ هر کس به انصاف دادنگه دار اگر خواهی انصاف و داد
هوش مصنوعی: سرنوشت هر فردی به میزان انصاف و عدالت تعیین میشود. اگر تو به انصاف و داد خواهانی، این موضوع را در نظر داشته باش و آن را حفظ کن.
به عجز و زبونی مشو پیش کارغم هیچ تر دامن خَس مدار
هوش مصنوعی: در برابر مشکلات و غمها تسلیم نشو و اجازه نده احساس ضعف بر تو غلبه کند.
اگر عجز کردی دلیری کندچو سُستی کنی بر تو شیری کند
هوش مصنوعی: اگر نتوانستی به خوبی عمل کنی، شجاعت به خرج بده؛ زیرا وقتی که سست و ضعیف هستی، خطراتی بزرگتر به سراغت میآید.
مترسان ز خود هیچ بدخواه راکه ظاهر کند بر تو اکراه را
هوش مصنوعی: نترس از اینکه کسی به تو دشمنی کند، زیرا او ممکن است ناخواسته به شما نشان دهد که از شما بدش میآید.
اگر خویشتن دار باشی و راستجهان خرّم از اعتدال هواست
هوش مصنوعی: اگر خودت را کنترل کنی و رفتار درستی داشته باشی، دنیا از آرامش و توازن لذت میبرد.
به یک بار نه سرد باش و نه گرمنه چون سنگ سخت و نه چون موم نرم
هوش مصنوعی: در یک زمان نه بیاحساس و نه بیش از حد سست باش، نه مثل سنگی که سخت و بیانعطاف است و نه مانند مومی که خیلی نرم و شکننده است.
تُو هَم با یار شیرین سخنکه ابرو ترش کرد تلخی مکن
هوش مصنوعی: تو هم وقتی با دوست دلنشین خود صحبت میکنی و او ابرویش را در هم کشید، به هیچ وجه تلخی نکن.
به عیش خوش آنگه توانی گذاشتکه بر خود خرد برتوانی گماشت
هوش مصنوعی: برای اینکه بتوانی از زندگی لذت ببری و به خوشی بگذرانی، باید پشتوانهای از خرد و دانایی بر خود داشته باشی.
طمع بگسلانی ز پیوند خویشبه همّت برون آیی از بند خویش
هوش مصنوعی: اگر بخواهی از وابستگیهای خود رهایی یابی، باید با ارادهی قوی به تلاش بپردازی و از زنجیرهای خود آزاد شوی.
میان بنی آدم از حرص و آزعداوت به میراث ماندست باز
هوش مصنوعی: در میان انسانها، حرص و زیادهخواهی باعث بروز دشمنی و حسادت شده است و این رفتارها به نسلهای بعدی نیز منتقل میشود.
و گرنه نه خون در میان و نه خوارمرا و ترا با عداوت چه کار
هوش مصنوعی: اگر چنین نبود، نه خونریزی در کار بود و نه پایِ من و تو به دشمنی کشیده میشد.
اگر شاه را پیش جمعی کساناحادیث مُضحِک رود بر لسان
هوش مصنوعی: اگر شاه در جمعی از مردم، داستانها و سخنان خندهدار را بازگو کند.
مخند و تعجّب مکن بیش و کمکه عَیب است از آن بر عبید و حَشَم
هوش مصنوعی: لبخند نزن و از چیزی تعجب نکن، زیرا این رفتار برای بندگان و خدمتکاران نادرست است.
سبک داشتن هیبت شهریارنکردست کوه گران اختیار
هوش مصنوعی: سبک بودن و بیوزنی در برابر عظمت و بزرگی یک پادشاه، همانند این است که کوه سنگین و محکم، انتخابی ندارد.
و گر از پیِ خنده گوید سخنبه مقدار بر خنده تقدیم کن
هوش مصنوعی: اگر کسی به خاطر خنده صحبت کند، باید به اندازهای که خندیده شده، به او توجه کرد و پاسخی داد.
چو از شاه دارد سخن در تو رویتو هم بر مرادش بخند و بگوی
هوش مصنوعی: زمانی که در مورد پادشاه سخنی به میان میآید، با چهرهای شاداب و خندان به او پاسخ بده و نظرت را بیان کن.
و گر با تو نبود حدیثش خموشز روی ادب در جوابش مکوش
هوش مصنوعی: اگر صحبت از او با تو نیست، از روی ادب ساکت بمان و بیدلیل پاسخ نده.
مَیَنداز خود را میان سخنکه افکند با دیگری شاه بن
هوش مصنوعی: خودت را در صحبتها و گفتوگوها به وسط نینداز که موجب میشود دیگران تو را نادیده بگیرند.
و گر شاه با دیگری گفت رازتو خود را در آن دخل و خرجی مساز
هوش مصنوعی: اگر شاه با دیگری سخن گفت، تو نباید در این موضوع دخل و خرجی کنی و خود را در آن دخالت دهی.
و گر زانک واقف شدی هوش دارمکن عرضه آن راز بر شهریار
هوش مصنوعی: اگر از آن راز آگاه شدی، مواظب باش که آن را برای پادشاه فاش نکن.
نشاید نمودن بدو راز اونباید ز خود ساخت غمّاز او
هوش مصنوعی: نباید راز او را بیان کرد و نباید حسادت و غم را از خود نشان داد.
مشو پَس رَوِ راز پنهان شاهبه تهمت مکن طاعت خود تباه
هوش مصنوعی: به دنبال مشکلات و رازهای پنهان شاه نرو، چرا که با تهمت زدن، مقام و جایگاه خود را خراب نکن.
چنان دان که باشد ز انواع کَیدچو راز مَلک کرده باشند صَید
هوش مصنوعی: بدان که چگونه باید باشد از انواع نقشهها و حیلهها، زمانی که راز پادشاهی به دام افتاده باشد.
خطا کرد و نَنهفت اسرار خویشولیکن ببخشای بر یار خویش
هوش مصنوعی: او اشتباه کرد و رازهای خودش را فاش کرد، اما با این حال از یار خود عذرخواهی میکند.
زبان در حدیث نهانش مکنچه گویم، دگر قصد جانش مکن
هوش مصنوعی: زبانت را در بیان راز درونش باز مکن، زیرا نمیدانم چه بگویم و دیگر به جانش آسیب نرسان.
چو تنها بمانی به نزدیک شاهبه اندیشه در هر سخن کن نگاه
هوش مصنوعی: وقتی که تنها میمانی و در کنار پادشاه هستی، در مورد هر چیزی که میگویی دقت کن و خوب فکر کن.
به واجب نگه دار اطراف خویشدَمی در فروبند بر لاف خویش
هوش مصنوعی: همیشه به اطرافیانت توجه کن و لحظهای از خودستایی و فخر فروشی دست بردار.
نظر بر تو باشد خداوند راتصرّف کند قطع و پیوند را
هوش مصنوعی: نگاه خداوند به توست و او در همه امور تو دخالت میکند، بین پیوندها و قطعها تصرف میکند.
یقین دان که چون با تو پرداختستترا قبلة امتحان ساختست
هوش مصنوعی: بدان که وقتی که با تو مواجه شد، این موضوع نشاندهندهی آزمونی است که در پیش روی تو قرار دارد.
چنان حاضر وقت باش ای پسرکه مایل نباشی به چیزی دگر
هوش مصنوعی: آنچنان در لحظه حاضر باش، ای پسر، که به هیچ چیز دیگری تمایل نداشته باشی.
گرش نیست آن دم نظر بر تو راستبه اندیشه جای دگر شد که خواست
هوش مصنوعی: اگر در آن لحظه نگاهت به من نیفتد، فکر و ذهنم به سمت دیگری متمایل خواهد شد.
به دل ناظر خویش دانَش درستکه گوشش به غیری و هوشش به تُست
هوش مصنوعی: به قلب خود توجه کن و از درون خود آگاه باش، زیرا ممکن است گوشات به حرفهای دیگران باشد و ذهنات به خودت مشغول.
مشو سُخرة گردش روزگارکه هرگز نماندست بر یک قرار
هوش مصنوعی: به خودت اجازه نده که فرزند روزگار باشی و تحت تأثیر تغییرات دائمی آن قرار بگیری، زیرا هیچ چیز در این دنیا ثابت و پایدار نیست.
بلی گردش روزگار ای عزیزبگردانَد اخلاق و عادات نیز
هوش مصنوعی: بله، ای عزیز، چرخ روزگار میتواند اخلاق و عادات افراد را تغییر دهد.
بگردد ز تأثیر گَردان سپهربد و نیک و خیر و شر و کین و مهر
هوش مصنوعی: انسان تحت تأثیر عوامل مختلف و تغییرات زندگی، از جمله خوب و بد، محبت و دشمنی، قرار میگیرد و باید با این تأثیرات دست و پنجه نرم کند.
چو گردندگی لازم حال گشتز یک دَر درآید به دیگر گذشت
هوش مصنوعی: زمانی که تغییر و تحول اجتنابناپذیر میشود، فرد در یک لحظه از مکانی خارج شده و به مکان دیگری وارد میشود.
تغیّر ز تأثیر پیوند مُلککند بیشتر در خداوند مُلک
هوش مصنوعی: تغییر و تحول در اثر ارتباط و پیوند، باعث میشود تا در خداوند سلطنت و قدرت بیشتری به وجود آید.
که حادث شود کارهای عَجَبز اندازة گردش روز و شب
هوش مصنوعی: کارهای عجیب و غریبی که به خاطر گذر زمان و چرخه شب و روز به وجود میآید.
ضرورت کند عادت و خو بَدَلچه صلح و صواب و چه جنگ و جدل
هوش مصنوعی: رفتار و عادت انسانها به گونهای است که در شرایط مختلف، چه در صلح و آرامش و چه در جنگ و درگیری، تغییر میکند و این تغییرات ضروری است.
به هر چند گه عادت پادشاهبه نیک و به بد ای پسر کن نگاه
هوش مصنوعی: هرچند که عادت پادشاه به خوب یا بد تغییر کند، پسر، باید همیشه به آن توجه کنی.
درین باب اگر آزمایش کنیخرد را نظر بر گشایش کنی
هوش مصنوعی: اگر در این مورد بخواهی آزمایش کنی، باید فکر و عقل خود را به کار ببری و به نتایج مثبت و گشایشها توجه کنی.
نگیری ز امروز و فردا قیاسکه دِی روزه بگرفت و امروز کاس
هوش مصنوعی: به امروز و فردا نگاه نکن، زیرا که دیروز روزه بود و امروز کاسهای برای خوردن داریم.
نگه کن که در وقت چون است حالمرو جز به طبع مَلک لا محال
هوش مصنوعی: به دقت بنگر که در چه زمانی حال و وضعیت چگونه است و جز به مطابق با طبیعت ملکه، هیچ اقدامی نکن.
ز دانسته و دیده خُو باز کنتو هم شیوة وقت را ساز کن
هوش مصنوعی: از دانستهها و تجربههای خود بهره ببر و طرز زندگیات را با زمانه هماهنگ کن.
اگر بر رَه و رسم پیشینه ایبه معنی همان یار پیشین نه ای
هوش مصنوعی: اگر در مسیر و روش گذشته برسی، به معنای واقعی کلمه همان یار قدیمی نخواهی بود.
اگر دِی مَثَل وحشتی اوفتادخطا باشد امروز از آن کرد یاد
هوش مصنوعی: اگر در گذشته به خاطر وحشت او دچار اشتباه شدهایم، امروز باید از آن رفتار یاد بگیریم.
ور امروز گستاخ راندی سخنبپرهیز فردا دلیری مکن
هوش مصنوعی: اگر امروز با جسارت حرفی میزنی، فردا باید از دلیری کردن پرهیز کنی.
همه وقت ها بر سر حزم باشبه پای خرد بر حسک بر مباش
هوش مصنوعی: همیشه احتیاط کن و در تصمیمگیریهای خود با عقل و خرد عمل کن. از کارهای بیموقع و نادرست بپرهیز.
ملک را ببین کارمیدست و رامکه در بحر بادی مخالف تمام
هوش مصنوعی: به تماشای پادشاهی بپرداز که در دستش قدرت است و در برابر طوفان مخالف نیز به آرامی کنترل میکند.
توقّف روا نیست اینجا مکنمَیَفزای با پادشا در سخن
هوش مصنوعی: در اینجا ایستادن مناسب نیست. با پادشاه در صحبت کردن، خود را ارتقا بده و از پیشرفت خود غافل نشو.
مگر کرده باشی به شغلی قیامکه باشد هنوز آن مهم ناتمام
هوش مصنوعی: اگر در کار مهمی تصمیم قاطع و جدی نگرفته باشی، هنوز آن کار به پایان نرسیده است.
به شَه باز گردان که من بنده امبه خدمت کمر بسته تا زنده ام
هوش مصنوعی: به پادشاه برگرد و خدمتش کن، زیرا من تا زمانی که زندهام آمادهام که به او خدمت کنم.
ز فرمان تو درنیارم گذشتکه پاکیزه گوهر ز فرمان نگشت
هوش مصنوعی: من از دستورات تو سرپیچی نمیکنم، زیرا که ذات خوب و باارزش نمیتواند از فرامین دور شود.
فلان مصلحت را درین چندگاهحوالت به من بنده کَردَست شاه
هوش مصنوعی: شاه در این مدت چندی به من، بندهاش، چنین اجازهای داده است که در مورد فلان مصلحت تصمیمگیری کنم.
بدان شغل فرمان بَرَم یا بدینچه فرمایدم شاهِ با داد و دین
هوش مصنوعی: بدان که آیا کار من را انجام میدهی یا به آنچه به تو گفتهام توجه میکنی ای پادشاه عادل و دیندار.
ببین تا چه فرمان رسد پیش گیرطریق نکونامی خویش گیر
هوش مصنوعی: نگاه کن تا چه دستوری به تو بدهند، راه نیکوکرداری را بپذیر و آن را دنبال کن.
گرت صد مُهم خاصة خویش هستبباید در دفع و تعویق بست
هوش مصنوعی: اگر مشکلات زیادی داری که به خودت مربوط میشود، باید در مقابله با آنها و به تعویق انداختنشان تلاش کنی.
نه کار تو اولیتر از کار اوستکه خود را هم از بهر او دار دوست
هوش مصنوعی: کار تو مهمتر از کار او نیست، چرا که او خود را نیز برای دوستی با تو قربانی کرده است.
بکوش ای پسر تا ترا متّهمندارد به دو چیز شاه عجم
هوش مصنوعی: سعی کن تا به دو چیز متهم نشوی که شاه عجم تو را زیر نظر دارد.
نصیحت گرفتن به تقصیر بازبه گفتن به هنگام تدبیر راز
هوش مصنوعی: وقتی مشاوره میگیری، به اشتباهات و ضعفهایت توجه کن و در زمان مناسب در مورد مسائل فکر کن.
کراهیّت آرد دو چیز دگربگویم ندارد زیانت مگر
هوش مصنوعی: دو چیز وجود دارد که باعث ناپسندی میشود و جز این هیچ چیز دیگری به آن ضرر نمیزند.
به رای صواب ملک بر، ستیزخلاف مرادش چو گرم است و تیز
هوش مصنوعی: با توجه به نظر درست، پادشاهی در حال مبارزه برای دستیابی به خواستهاش است و این مبارزه در زمانی انجام میشود که همه چیز در تلاش برای مخالفت با اوست.
نصیحت نه تنها مثال است و پندبه انواع دیگر بُوَد سودمند
هوش مصنوعی: نصیحت فقط یک مثال نیست، بلکه نصایح و پندهای مختلف میتوانند به شیوههای گوناگون مفید باشند.
صلاح وی و ملک وی دیدن استز هنجار خدمت نگردیدن است
هوش مصنوعی: بهتر است که او را در سطح و شأن خود ببیند و از رفتارهای ناپسند خودداری کند.
خَلَل های بگذشته دریافتنبه تدبیر تقصیر بشتافتن
هوش مصنوعی: شناسایی و درک اشتباهات گذشته و تلاش برای رفع آنها با تدبیر و هوشمندی.
چو باشد به دست تو، بازوگشایو گر نیست غفلت مکن وانمای
هوش مصنوعی: وقتی چیزی در دست توست، باید از آن به خوبی استفاده کنی و اگر چیزی در دستت نیست، نباید غفلت کنی و باید آن را به نمایش بگذاری.
خردمند رایی ندارد پسندکه تنها بُوَد مُلک را سودمند
هوش مصنوعی: عاقل و دانا هیچگاه نظری را نمی پسندد که فقط به نفع یک فرد باشد، زیرا آنچه که به سود جامعه است باید بر سایر سودها ترجیح داده شود.
چو در مُلک سود است و در دین زیانچنین رای با شَه منه در میان
هوش مصنوعی: وقتی در حکومت منافع وجود دارد اما در دین ضرر، چنین نظری را در میان حکمرانی نیاور.
پسندیده رایی است از شیخ و شابکه باشد به دین و به دنیا صواب
هوش مصنوعی: این جمله بیانگر این است که نظر استاد و جوانی که به دین و دنیای درست پایبند هستند، مورد تأیید و پسند است.
اگر پادشا را ز پیوند و خویشکراهیّتی آید از وقت پیش
هوش مصنوعی: اگر پادشاه از نزدیکی و ارتباط با خویشاوندانش ناخوشنود شود، این ناراحتی ممکن است از زمانی دور وجود داشته است.
نشاید رَهِ خشم و عدوان گرفتکه با پادشا خشم نتوان گرفت
هوش مصنوعی: با خشم و کینه نمیتوان به هدف رسید، چرا که مقابله با قدرت و خشم پادشاه فایدهای ندارد.
چو نقصان جسم است و جان است خشمچو آتش فروزنده زانست خشم
هوش مصنوعی: خشم مانند آتش است که اگر شعله ور شود، میتواند به شدت ویرانگر باشد. اگرچه بدن ممکن است نقصان داشته باشد، اما جان و روح آدمی چنان پرشور و حیاتبخش است که خشم به مثابه آتش، میتواند به شدت شعلهور و خطرناک شود.
بلی خشمگین حرمت خویش بُردخصوصاً که نتواند از پیش برد
هوش مصنوعی: بله، وقتی کسی خشمگین میشود، احترام خود را از دست میدهد، بهویژه اگر نتواند مشکلاتش را حل کند یا از موقعیت خود پیشی بگیرد.
بود هم که چون طیره گردد کسیرود بر زبانش سفاهت بسی
هوش مصنوعی: وقتی کسی به حالت خشم یا جنون درآید، ممکن است چیزهای بیخود و بیمعنی بر زبانش بیاید.
وگر آورد از زبان در عملشود عزتش با مذلت بدل
هوش مصنوعی: اگر کسی از زبان خود چیزی بگوید و در عمل به آن عمل نکند، اعتبار و عزت او به خودی خود به ذلت تبدیل میشود.
وگر شاه شد با کسی تند و تیزگریبان گرفتش به دست ستیز
هوش مصنوعی: اگر پادشاه با کسی به شدت برخورد کند و او را به سختی مورد قضاوت و چالش قرار دهد، نشاندهنده تندی و خشونت اوست.
گره بست بر ابرو از خشم و کینغضب کردش از بنده خشمگین
هوش مصنوعی: با ابرویی که از خشم و کینه به هم گره زده بود، او بر بنده خشمگین خود غضب کرد.
سرش در کمند عقوبت فکندبه زنجیر اَحداث شد پای بند
هوش مصنوعی: سر او در چنگال عذاب گرفتار شده و به خاطر اعمالش به زنجیر کشیده شده است.
ببر زو و گر خود رگ و جان تستکدامین رگ و جان که تمبان تست
هوش مصنوعی: برطرف کن از خود این شباهت و گرنه کدام قسمت از زندگیات به تو مربوط میشود.
ازو باش چون دیو از اتش جهانمکن دوستی اشکار و نهان
هوش مصنوعی: از او مانند دیو بترس و به هیچ عنوان با او دوستی نکن، چه علنی و چه پنهان.
شفاعت مکن عذر غفلت مخواهکه بر تو شود بد گمان پادشاه
هوش مصنوعی: دعا نکن و از روی نادانی عذر نخواه که ممکن است پادشاه به تو بدبین شود.
چو تهمت برد بر تو گوید درستز اثار تعلیم و تلقین تست
هوش مصنوعی: اگر کسی به تو تهمت بزند، بداند که این تهمت ناشی از آثار آموزش و تربیتی است که دیدهای.
کنون میکشی در صلاحش جهادمکن کز تو برخیزدش اعتماد
هوش مصنوعی: اکنون دیگر برای اصلاح او تلاش نکن، زیرا ممکن است او به تو وابسته شود.
اگر جُرم کارست و شاه انچ کردبه حق بود گِرد فضولی مگرد
هوش مصنوعی: اگر کار تو اشتباه است و شاه چنین کرد، به حق است که به خودت بپردازی و فضولی نکن.
گرفتار اگر خود ندارد گناهزدی طعنه بر کرده پادشاه
هوش مصنوعی: اگر خود شخصی گناهی ندارد، نباید به او طعنه زد یا انتقادی کرد، به ویژه اگر او مقام بلندپایهای مثل پادشاه داشته باشد.
مشو تا نشد شاه خشنود ازوتو هم زو چنان باش کو بود ازو
هوش مصنوعی: به جایی نرو تا زمانی که شاه از تو راضی نیست، تو هم مانند او رفتار کن که باعث خشنودی او شود.
چو بینی که میل نظر صادق استگر اینجا شفاعت کنی لایق است
هوش مصنوعی: وقتی ببینی که نگاه واقعی و صادقانه است، اگر در اینجا به کسی کمک کنی، پذیرای آن هستی.
نبرد از هنر بهره کس بی خردخردمند باشد هنر پرورد
هوش مصنوعی: در نبرد، کسی که از هنر و مهارت بهرهمند نیست، مانند فردی بیخرد است، اما آن کس که با دانش و هنر پرورش یافته، شخصی خردمند به شمار میآید.
خرد از هنر نیز پیدا شودخردمند را هنر جا شود
هوش مصنوعی: عقل و خرد از طریق هنر به دست میآید، و انسان خردمند به وسیله هنر به درک و فهم عمیقتری دست پیدا میکند.
ببین جان و تن تا به همدیگرندهمه آلت و عضو کاریگرند
هوش مصنوعی: ببین، جان و بدن هر دو به یکدیگر وابستهاند و هر کدام برای دیگری اهمیت دارد. همه اعضا و ابزارها به هم کمک میکنند تا کارها به خوبی انجام شود.
ز تن پاک چون بگسلد جان پاکیکی شد به باد و یکی شد به خاک
هوش مصنوعی: هنگامی که روح پاک از بدن پاک جدا میشود، یکی با باد و دیگری با خاک میشود.
به همدیگرند این دو آلت به پایخرد با هنر،همچو با عقل رای
هوش مصنوعی: این دو ابزار به همدیگر مرتبطاند و به مانند عقل و تفکر، در خدمت خرد و هنر هستند.
مرو پیش بی آلت و بی هنربه صدر ملوک از پی نفع و ضرّ
هوش مصنوعی: به سراغ کسی که هیچگونه توانایی و استعدادی ندارد نرو و در جستجوی نفع شخصی خود، به مقامات بلندمرتبه نزدیک نشو.
به قدر هنر ره دهد پادشاههنر عرضه کن بر خود از ملک و چاه
هوش مصنوعی: به اندازهی استعداد و هنری که داری، به تو فرصت داده میشود. پس هنر و تواناییهای خود را به نمایش بگذار، حتی اگر شرایط و موقعیتها دشوار و ناگوار باشند.
نداند کسی پیشه ور را محلز کردار خود نانموده عمل
هوش مصنوعی: هیچکس نمیداند که یک هنرمند یا صنعتگر، به خاطر اعمال و کارهایش چگونه زندگی میکند و معاش میآورد.
غرض چیست از مصلحت بازیابطریق صلاح است در این صواب
هوش مصنوعی: هدف از بازی کردن با مصلحت چیست؟ راه رسیدن به درستی و صلاح در این انتخاب درست نهفته است.
نبینی شب تار چون پر زاغنهند از بی روشنایی چراغ
هوش مصنوعی: اگر شب تار را نگاه کنی که مانند پر زاغ است، به خاطر نبود روشنایی چراغ، نمیتوانی آن را ببینی.
به مصباح راه رزین راه جویشب تیره بی روشنایی مپوی
هوش مصنوعی: به چراغی که درخششش کم است، اکتفا نکن و در تاریکی شب بدون روشنایی حرکت نکن.
چو شه مشورت با تو کرد اختیارحذر کن ز قصد و غرض زینهار
هوش مصنوعی: وقتی که شاه با تو مشورت کرد، مراقب باش که از نیتها و مقاصد ناامید کننده دوری کنی.
تامل کن و بر تفکر بایستکمال سخن جز به اندیشه نیست
هوش مصنوعی: دقت کن و در فکر کردن توقف کن، چرا که رسیدن به بهترین نتایج تنها از طریق اندیشه ممکن است.
نکو خَوض کن در صلاح و صوابببین تا درنگش به است از شتاب
هوش مصنوعی: خوب است که با دقت و اندیشه در کارهای درست و صحیح وارد شوی و ببینی که آیا صبر کردن در این کار بهتر از عجله کردن نیست.
پس انگه بگوی انچه تدبیر تست‌به فکر دقیق و به رای درست
هوش مصنوعی: پس بگو آنچه را که در دل داری، با تأمل و اندیشه درست.
ولی خویشتن را از ان دور دارکه من خود ندارم درین اختیار
هوش مصنوعی: خود را از آن چیزی که به آن دسترسی ندارم دور نگهدار.
صواب انک در ضمن رای شماستدر اذهان مشکل گشای شماست
هوش مصنوعی: درست است که در نظر شما یک راه حل به حساب میآید و در ذهن شما میتواند به مشکلات پاسخ دهد.
تو به دانی اندر صلاح سخنچه آید پسندت بر آن قطع کن
هوش مصنوعی: تو میدانی که در مورد چه چیزی صحیح و درست است، پس چیزی که به پسند تو میآید را انتخاب کن.
چو این عهده کردی ز گردن برونبِهِل تا شود رای او رهنمون
هوش مصنوعی: وقتی که این کار را انجام دادی و از مسئولیت خود رها شدی، به او اجازه بده که آزادانه تصمیم بگیرد و راهش را پیدا کند.
گر ناصواب اید و ناپسندزِ نیش ملامت نیابی گزند
هوش مصنوعی: اگر کاری نادرست و ناپسند انجام دهی، از نیش انتقاد دیگران در امان نخواهی بود.
گر افتد پسندیده شهریارسعادت مساعد شود بخت،یار
هوش مصنوعی: اگر حاکم خوب و پسندیدهای باشد، سعادت و خوشبختی به سراغ مردم میآید و بختشان به یاری آنها میشتابد.
به تحسین خسرو زبان برگشایکه ای رایِ تو جام گیتی نمای
هوش مصنوعی: به توصیف و ستایش خسرو بپرداز، زیرا عقل و فکر تو مانند جامی است که تمام زیباییهای جهان را در خود نمایان میسازد.
چو برداری از روی خاطر نقابخجل مانَد ایینه آفتاب
هوش مصنوعی: اگر پردهای را از روی فکر و ذهن خود برداری، آنگاه آینهای از نور خورشید را خواهی دید که خجالت میکشد.
چنین کز یُمن اقبال شاهبرآید مراد دل نیک خواه
هوش مصنوعی: وقتی که به برکت و خوششانسی شاه، خواستههای دلهای نیکوکار برآورده میشود.
گر از پادشا ناسزایی رَوَدز تاثیر طالع خطایی رَوَد
هوش مصنوعی: اگر از سوی پادشاه بیاحترامی یا ناسزایی رخ دهد، این نشاندهنده تأثیر نادرستی در سرنوشت اوست.
که دشمن بِدان شادمانی کنددگرباره از سر جوانی کند
هوش مصنوعی: دشمن به خاطر شادی و خوشحالی دیگری، دوباره به جوانی و زندگی پرنشاط خود بازمیگردد.
بُوَد آفت ملک و نقصان مالدر ان باب خَوضی سزد لامحال
هوش مصنوعی: در آن موضوع، وجود مشکلی میتواند باعث آسیب به سلطنت و کاهش ثروت شود که اجتنابناپذیر است.
در آن معرض ار چاره سازی کنیبرین نطع یک پیلبازی کنی
هوش مصنوعی: اگر در این موقعیت بخواهی چارهای بیندیشی، باید به گونهای عمل کنی که مانند یک بازیگر باهوش و زیرک جلوی دیگران ظاهر شوی.
فرو تازی ار فاش گویی رواستهمه خوبی از دولت پادشاست
هوش مصنوعی: اگر با صراحت حرف بزنی، هیچ اشکالی ندارد؛ زیرا تمام خوبیها از نعمت و حکم پادشاه به دست میآید.
به اسرار پوشیدن از پادشاهبکوشی به گردن در اُفتی به چاه
هوش مصنوعی: اگر تلاش کنی تا از رازها و اسرار پادشاه محافظت کنی، ممکن است در نهایت خودت در مشکلاتی عمیق و سخت گرفتار شوی.
نگهبان مُلک است اسرار اوچو پوشیده باشد ز اغیار او
هوش مصنوعی: نگهبان کشور مانند کسی است که رازهایش را از دیگران پنهان نگه میدارد.
و گر زانک بنماید از پرده رویبه گوش مخالف رسد گفت و گوی
هوش مصنوعی: اگرچه که او زیباییاش را به نمایش بگذارد، اما صدای مخالفت از پشت پرده به گوش میرسد.
خَلَل ها شود از طرف ها پدیدبسی نامرادی بباید کشید
هوش مصنوعی: مشکلات و نواقص از جهات مختلف بوجود میآید و برای مقابله با این مشکلات، باید سختیها و ناکامیها را تحمل کرد.
خطرناک تر ورطه ای زان مخواهکه دارند اسرار سلطان نگاه
هوش مصنوعی: بهتر است از چالهای که در آن اسرار پادشاه نهفته است دوری کنیم، زیرا این موضوع میتواند بسیار خطرناکتر باشد.
به ایزد که اینجا ز بیم و امیدبه بر درهمی لرزدم دل چو بید
هوش مصنوعی: من به خداوندی که در اینجا حضور دارد، از ترس و امید، به شدت میلرزم و دلم مثل بید اهوازی است.
کسی را که دیدی در ان تنگ دربرو خوان و یادش بده اَین المَفَر
هوش مصنوعی: اگر کسی را دیدی که در وضعیت سخت و دشواری قرار دارد، برو نزد او و به او یاد بده که چگونه از این شرایط فرار کند.
مگو محرم خلوت راز اوستچنین گو که در ملک انباز اوست
هوش مصنوعی: نمیتوان گفت که تنها کسانی که به راز او آگاهاند در خلوت او هستند، بلکه باید گفت که او در دنیا و در کنار دوستان و همراهانش نیز حضور دارد.
شریک است در مملکت رازداربرو زین بلا خویشتن بازدار
هوش مصنوعی: در این بیت بیان شده که در مملکت، کسی وجود دارد که رازها را نگه میدارد، بنابراین لازم است از این مشکل و گرفتاری خود دوری کنی و از آن فاصله بگیری.
شنیدی مگر،ورنه بر،یاد گیرکه سلطان نبودست شرکت پذیر
هوش مصنوعی: شنیدی یا نه، اگر نه، به خاطر بسپار که سلطان هرگز شریک نمیپذیرد.
چو انگشت بر لب نیاری نهادز تیغ زبان بر،دهی سر به باد
هوش مصنوعی: اگر بر لبهای خود انگشت نگذاری و سکوت کنی، زبانت میتواند به راحتی به تو آسیب برساند و خود را به خطر بیندازد.
هر ان کس که او حامل راز شداگر بر زبان راند غماز شد
هوش مصنوعی: هر کسی که حامل یک راز است، اگر آن را بر روی زبانش بیاورد، در واقع راز را فاش کرده و به دیگران منتقل کرده است.
وگر زانک در سینه پنهان کندز تیمار آن روز و شب جان کند
هوش مصنوعی: اگر کسی غم و درد خود را در دل پنهان کند، روز و شب با آن درد زندگی میکند و به جانش سخت میگذرد.
بُوَد رازداری عذاب جحیمحذر کن حذر زین عذاب الیم
هوش مصنوعی: مراقب باش که رازدار بمانی، چون عذاب جهنم بسیار سخت و دردناک است. از این عذاب بردبار باش و دوری کن.
وگر زانک ناچار باشد بکوشهمیشه زبان و دل و چشم و گوش
هوش مصنوعی: اگر به چیزی نیاز ضروری باشد، باید به طور مداوم تلاش کرد و توجه داشت به زبان، دل، چشم و گوش.
چنان دار حاضر که در هیچ بابنگردی خجل در سوال و جواب
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که چنان آماده و مجهز باشی که در هیچ موضوعی احساس خجالت نداشته باشی، چه در پرسش و چه در پاسخ دادن.
بپرور چو جان روز و شب در بَرَشنگه دار در پرده چون دخترش
هوش مصنوعی: هر روز و شب مانند جانت از او مراقبت کن و او را در پناه خود نگهدار، همچون دختری که باید از او محافظت شود.
چو بخت خردمند بیدار باشمخور ور خوری مستِ هشیار باش
هوش مصنوعی: وقتی که شانس و سرنوشت تو در حال خوبی است، بیدلیل نگران نباش؛ اما اگر قرار باشد چیزی بخوری، به حالت هشیاری و آگاهی باش.
نزاری اگر راز داری کنیچو کوه اُحُد بردباری کنی
هوش مصنوعی: اگر رازی داری، باید مثل کوه احد استقامت و صبر داشته باشی.
تهتّک نیاید درین ره بکارچو قافت بباید ثبات و قرار
هوش مصنوعی: در این راه نیرنگ و فریب جایی ندارد؛ زیرا برای پیشرفت و بهبود، باید ثبات و استقامت داشته باشیم.
دلی چون محیطت بباید بکوشدرآید بدار و برآید بجوش
هوش مصنوعی: باید قلبی مانند محیطت داشته باشی تا بتوانی به هدف دست یابی و به موفقیت برسیدی.
ازین راز یک ذره در کایناتنگنجد، کدامین وقار و ثبات
هوش مصنوعی: از این حقیقت کوچک نمیتوان در جهان گنجاند که کدامین آرامش و ثبات وجود دارد.
چنین غوطه در بحر بی دم مخورچه مرد غمی این همه غم مخور
هوش مصنوعی: در چنین حالتی که به شدت در غم و اندوه غوطهور هستی، نباید به خودت اجازه دهی که بیشتر از این رنج ببینی و دلت را به درد بیاوری. از مشکلات و غصهها کم کن و سعی کن روی خوش زندگی را ببینی.
ز من بشنو ای یار کار تو نیستپدید است کین کار،کار تو نیست
هوش مصنوعی: ای دوست، به من گوش کن، این کار و این مشکل از تو نیست و واضح است که ارتباطی به تو ندارد.
بماند ز نظارگی شرمساراگر کره نازی کند خر سوار
هوش مصنوعی: اگر کسی در دیدار خود شرمسار شود، نباید انتظار داشته باشد که دیگران به او توجهی کنند. به عبارتی، وقتی کسی خود را در معرض قضاوت قرار میدهد، باید آماده مواجهه با نظرات دیگران باشد؛ حتی اگر این نظرات ناپسند باشد.
چو بی مایه بازار گانی کنیبه پیرانه سر ور جوانی کنی
هوش مصنوعی: اگر بدون داشتن سرمایه و زحمت به کسب و کار بپردازی، خواه در سنین بالاتر باشی و خواه جوانتر، نتیجهای نخواهی گرفت.
بمانی چو خفاش در افتابدرین بحر ساحل نبینی به خواب
هوش مصنوعی: اگر مانند خفاش در آفتاب بمانی، هرگز نمیتوانی در این دریا به ساحل دست پیدا کنی و خواب راحت ببینی.
مرو بی سلاح ای پسر سوی جنگنخست آلت جنگ اور به چنگ
هوش مصنوعی: ای پسر، به سوی جنگ نرو بیسلاح؛ ابتدا سلاح جنگیات را به دست بگیر و آنگاه به میدان برو.
به خدمت مرو بی هنر پیش شاهبه جیحون روی و ندانی شناه
هوش مصنوعی: به خدمت شاه نرو اگر که هنری نداری، مثل اینکه به سوی جیحون بروی و نفهمی چه در حال انجامی.