بخش ۱
هوش مصنوعی: این متن درباره چگونگی درخواست نیازمندیها از پادشاه و نحوه رفتار درست در چنین مواقعی است. نویسنده به شخص میآموزد که چگونه باید با احترام و احتیاط از پادشاه درخواست کند و در عین حال از افراط و زیادهخواهی پرهیز کند.
او تأکید میکند که در زمانهای مناسب و با دقت باید درخواست را مطرح کرد، به ویژه در مواقعی که پادشاه خوشحال و آماده به گفتگو است. همچنین به اهمیت مشورت با افراد دانا و پرهیز از خوشیهای نامناسب و خود برتری در برابر دیگران اشاره میشود.
در انتها، نویسنده بر ضرورت رعایت ادب و احترام نسبت به پادشاه تأکید میکند و از درخواستهای غیر متعارف و زیادهخواهی به شدت پرهیز میکند.
به طور کلی، متن به خواننده میآموزد که چگونه با تدبیر و عقلانیت میتوان در رابطه با قدرت و مقام بالاتر رفتار کرد و به اهداف خود رسید.
اگر حاجتی داری از پادشاهازوجز به لطف و مدارا مخواه
هوش مصنوعی: اگر چیزی از پادشاه میخواهی، تنها با ملایمت و محبت درخواست کن و نه با زور و اجبار.
نگه دار فرصت، در ان وقت گویکه باشد ملک خوشدل و تازه روی
هوش مصنوعی: فرصت را غنیمت بشمار و در آن زمان بگو که آیا این ملک خوشحال و جوانچهره است یا نه.
به هر حال تخفیف ابرام کنبه رِفق اتش تند را رام کن
هوش مصنوعی: به هر شکل ممکن، تلاش کن که در برابر مشکلات تحمل داشته باشی و به سختیها با آرامش و توسعۀ صبر واکنش نشان بدهی.
گرانی مکن، ترک الحاح گیرجواب انچ گوید سَبُک در پذیر
هوش مصنوعی: گران نباش، التماس را کنار بگذار. او همان جواب را میدهد که نشان میدهد از این موضوع اهمیت نمیدهد.
مَبَر تا توانی به صدر ازدحامخصوصا در ایام ماه صِیام
هوش مصنوعی: تا جایی که میتوانی از جایگاه و مقام خود فاصله نگیر و در زمانهای خاص، به ویژه در ماه رمضان، احتیاط کن.
معده پر تفت و تاب تنوری بُوَد *که نتوان برو ریخت یک قطره آب
هوش مصنوعی: معده پر از غذا به طور غیرقابل کنترلی میجوشد و به حالت داغ و جوشان درمیآید، به حدی که حتی نمیتوان یک قطره آب هم به آن اضافه کرد.
زمین چون اثیر از دم و دود و نورتو هم آتشی زن دگر در تنور
هوش مصنوعی: زمین به خاطر وجود تو و تأثیراتی که داری، مانند آتش و دود و نور در حال تغییر است. اکنون این بار درون تنور آتش دیگری ایجاد کن.
چو حاجت بر آری به درگاه شاهمکن استعانت جز از نیکخواه
هوش مصنوعی: اگر به درگاه پادشاه نیاز و خواستهای داری، تنها از نیکوکاران و خوبان کمک بخواه.
شفیعی به دست آر و حاجت بگویز کنکاش دانا تجاوز مجوی
هوش مصنوعی: از کسی که میتواند به تو کمک کند، درخواست کن و از کنکاش و جستجو در علم دانا پرهیز کن.
گرت منع فرماید ار التماسز رای خود اندر گذر بی مکاس
هوش مصنوعی: اگر تو را منع کند از چیزی، حتی اگر با خواهش و التماس باشد، نباید از نظر خود کوتاه بیایی و به آسانی از آن بگذری.
وگر آیدش عرضه کردن پسندرسی در مراد و شوی بهره مند
هوش مصنوعی: اگر آن شخص را به چیزی که مورد پسندش است ارائه دهی، به هدف خود میرسد و بهرهمند میشود.
نباشد معاون جز از رای راستبَد و نیک در مشورت رای راست
هوش مصنوعی: هیچ همکاری وجود ندارد مگر بر اساس نظری که درست باشد؛ چه خوب و چه بد، در مشورت فقط نظری درست معتبر است.
و گر جز به دانا بری مشورتنگیرد خردمند دانشوَرَت
هوش مصنوعی: اگر جز با فردی دانا مشورت کنی، خردمند به تو مشاوره نخواهد داد.
چو دارو نه در خورد علت خوریز مالک عجب دارم ار جان بری
هوش مصنوعی: وقتی دارو برای درمان بیماری استفاده نمیشود، تعجب میکنم که چرا مالک از این موضوع غافل است، حتی اگر جانم در خطر باشد.
کجا منفعت یابد از رنج بُردهر آنکو ز مالک مسیحی شمرد
هوش مصنوعی: هر کس که خود را به دست مالک مسیحی سپارد و زیر بار انزحمتهای او برود، از رنج و زحمتش هیچ نفعی نمیبرد.
خردمند را گر به چیزی که خواستنگردد چنان کش بود طبع راست
هوش مصنوعی: اگر خردمند به چیزی که خواسته است نرسد، دلیلی ندارد که خود را به زحمت بیندازد، چرا که طبیعت او درست و شایسته است.
نیاید برو سخت و بر بی خردز مویش اگر فوت شد بگذرد
هوش مصنوعی: اگر شخصی به سختی و بیخبری خود پی ببرد، فرقی نمیکند اگر از او چیزی از دست برود؛ در نهایت، زمان همه چیز را فراموش میکند و میگذرد.
که ناقص نداند مگر رای خویشبه یک چشم بیند ز مبدای خویش
هوش مصنوعی: کسی که خود را کامل میداند، تنها نظر خود را میبیند و از آغاز وجود خود هیچ چیز دیگری را در نظر نمیگیرد.
چو کردی بر آن خشم او چشم پوشبرآید ز نومیدی اندر خروش
هوش مصنوعی: زمانی که بر خشم او چشم بپوشی و از یأس و ناامیدی بیرون بیایی، نتیجهاش ظهور و بروز شادی و نشاط خواهد بود.
دلیل است بینا و دانا خردز هر سو که خواهی تراره بَرَد
هوش مصنوعی: در دنیا، بینایی و دانایی (خرد) نشاندهنده دلیل و منطق است. هر جا که بخواهی، میتوانی از آن بهرهبرداری کنی و به نتیجه برسی.
ز یک روی مقصود اگر در نیافتبه یک روی دیگر عنان بازتافت
هوش مصنوعی: اگر نتوانستی از یک سمت به هدف برسی، از سمت دیگری امتحان کن و دوباره تلاش کن.
چنان شاد و خرسند و خوش دل بوَدکه مقصودش از وقت حاصل بوَد
هوش مصنوعی: او آنقدر شاد و خوشحال است که به نظر میرسد تمام اهدافش به دست آمده و به انتظاراتش رسیده است.
کند نامرادی به عشق اختیارز بهر مراد خداوندگار
هوش مصنوعی: عشق نابجایی را به خاطر رسیدن به خواستهای از خداوند، برمیگزیند.
مراد ار کند بر خِرد پایمالاز آن به که رد گشت دست سؤال
هوش مصنوعی: اگر کسی به دنبال رسیدن به نتیجه و فهم چیزی باشد، بهتر است که در این راه قدمی بردارد تا اینکه در مسیر سوال و تردید باقی بماند و به هیچ نتیجهای نرسد.
به بوک و مگر هیچ ازو در مخواهازین روی حاجت مبر پیش شاه
هوش مصنوعی: از کسی چیزی نخواه و از او درخواست نکن، زیرا بیدلیل به درگاه پادشاه نرو.
که گر آورد خلعتی با میاننگو ورنه چیزی نباشد زیان
هوش مصنوعی: اگر کسی هدیهای آورد، با دل خوش بپذیر، وگرنه از دست نرفتن آن، ضرری نخواهد داشت.
بوَد پادشا را سبک داشتندماغ از تهوُّر بینباشتن
هوش مصنوعی: پادشاه باید با عقل و احتیاط رفتار کند و از غرور و خودخواهی دوری کند.
چو خو کرده باشی به رد سؤالحریصی کند بعد زا آن لامحال
هوش مصنوعی: وقتی به رد کردن سوال عادت کرده باشی، این کار باعث میشود که بعد از آن نتوانی به راحتی از پاسخ دادن به آنها پرهیز کنی.
نه شرمت بوَد مانه و نه حیابه خدمت درآیی به روی و ریا
هوش مصنوعی: این شعر به این معناست که نه شرم و خجالت مانع از حضور تو میشود و نه حیا، پس به خدمتگزاری بیریا و بیتظاهر بپرداز.
روا نیست از پادشا چند جایکه در بحر حاجت زنی دست و پای
هوش مصنوعی: نمیتوان پذیرفت که از یک پادشاه در جاهای مختلف برای رفع نیازهایت، دست و پا بزنید.
یکی در مقامی که باشد به خشماگر فوت جسمی و گر نور چشم
هوش مصنوعی: اگر کسی در موقعیتی باشد و به خشم بیفتد، حتی اگر جسمی را از دست بدهد یا نور چشمش را از دست بدهد، باز هم در آن مقام و جایگاه باقی میماند.
وگر خدمتی کرده باشی تمامبه مزدش گمان اوفتد یا به وام
هوش مصنوعی: اگر به کسی کمکی کرده باشی، بهتر است انتظار پاداش نداشته باشی یا اینکه پیش خودت نگو چه چیزی باید بگیری.
وگر حاجتی کرده باشی روانگیری دگر حاجتی در هوا
هوش مصنوعی: اگر حاجتی از خدا خواسته باشی و برآورده نشود، دیگر نباید از چیز دیگری درخواست کنی.
درین هر سه موضع که عین خطاستز حاجت که محروم مانی رواست
هوش مصنوعی: در هر سه موقعیتی که اشتباه است، اگر از خواستهات محروم بمانی، این امر قابل قبول است.
چو محتاج گردی به چیزی ز شاهبه هنگام فرصت نکو کن نگاه
هوش مصنوعی: زمانی که به چیزی نیاز داری، در فرصت مناسب به پادشاه نگاه نیکو کن.
که باشد به طبع و نباشد ملولکه گر تُند باشد نباشد حَمول
هوش مصنوعی: کسی که از درون شاداب است و احساس خستگی نمیکند، حتی اگر در زندگی با مشکلات و سختیها مواجه شود، از پس آن برمیآید و تحمل میکند.
چو دارد به رغبت نظر سوی توتبسم کند تازه در روی تو
هوش مصنوعی: زمانی که با اشتیاق به تو نگاه میکند، بر روی چهرهات لبخندی تازه و زیبا میزند.
بگو تا بیایی ز امید بَهرچو بی‌وقت گویی در افتی به قهر
هوش مصنوعی: بگو تا بیایی، با امید به خاطر اینکه اگر بی‌وقت بیایی، ممکن است به خشم دچار شوی.
و گر ندهدت گاه گاهی جوابفرورفته باشد به فکری صواب
هوش مصنوعی: اگر گاه به گاه جوابی ندهی، ممکن است به دلیل آن باشد که در فکر خوبی غرق شدهای.
جو نومید گردی ز امید خویشمگیر از تحیر رهِ جست پیش
هوش مصنوعی: اگر از امید خود ناامید شدهای، از ابهام و سردرگمی که در پی آن هستی، دست برندار و راه جستجو را ادامه بده.
نه هر لحظه کاری گشاید ز شاهبه رغبت جواب خوش آید ز شاه
هوش مصنوعی: نه هر زمانی از طرف شاه کاری انجام میشود که دلخواه باشد و جواب خوشی از او دریافت شود.
بسی باشد اندیشه‌های نهانکه او داند و بس ز خلق جهان
هوش مصنوعی: فکرها و اندیشه‌های پنهانی زیادی وجود دارد که فقط او از آنها باخبر است و دیگران از آنها بیخبرند.
چو خاموش باشد سر افکنده پیشدر آن لحظه مشغول باشد به خویش
هوش مصنوعی: زمانی که کسی در آرامش و سکوت به سر میبرد و سرش را پایین انداخته، در آن لحظه ممکن است به فکر و خیال خودش مشغول باشد.
در اندیشه جایی بوَد آن زمانکه آنجا ندانی یقین از گُمان
هوش مصنوعی: در افکار انسان، زمانی وجود دارد که در آنجا نمیتوانی با اطمینان، حقایق را از گمانها تشخیص دهی.
بباید چو هنگام کردی درستبه ترتیب بیرون شد کار جست
هوش مصنوعی: زمانی که کارها را به درستی و منظم انجام دهی، نتایج به خوبی حاصل خواهد شد.
به رفق و تلطُّف اعادت نمایبه مفتاح تکرار در برگشای
هوش مصنوعی: با مهربانی و نرمی برگرد و در راه دوباره با کلید تکرار، درهای جدیدی را به روی خود باز کن.
زمان تا به شست افکند حلق حوتصبوری بیاموز از عنکبوت
هوش مصنوعی: زمانی که روزگار به سختی میگذرد، صبوری و استقامت را از عنکبوت بیاموز. او با صبر و حوصله کار خود را انجام میدهد و شباهت به کندن و بافتن دارد.
به کنجی بوَد منتظر مستدامکه تا کَی ذُبابی درافتد به دام
هوش مصنوعی: در گوشهای همیشه منتظر میماند تا ببیند چه زمانی مگسی در دام بیفتد.
تو هم صبر کن حاضر وقت باشچو هنگام کِشتن نباشد مپاش
هوش مصنوعی: صبر کن و در زمان مناسب عمل کن، چون وقتی که زمان کار نیست، نباید بیهوده تلاش کرد.
مبر از پی حاجت هر کسیز انواع زحمت به حضرت بسی
هوش مصنوعی: در پی خواستههات، هیچ کس را بیجهت به دردسر نینداز.
اگر چه صلاح است و خیر و صوابحذر کن ز افراط در کلّ باب
هوش مصنوعی: اگرچه در کارها به مصلحت و نیکی هست، اما باید از افراط و زیادهروی در همه امور اجتناب کرد.
گرانی و خواری فزاید سؤالازین هر دو پرهیز در کلّ حال
هوش مصنوعی: در شرایطی که سختیها و بیاحترامیها بیشتر میشود، بهتر است از پرسش درباره این دو حال خودداری کرد.
یقین دان که گر بر زبان نایدشبه دل در کراهیت افزایدش
هوش مصنوعی: شک نداشته باش که اگر چیزی به زبان نیاید، نفرت و تنفر در دل بیشتر خواهد شد.
تجاوز مکن در حدود ای پسرچنان تاز کاندر نَاُفتی به سر
هوش مصنوعی: به فرزندم هشدار میدهم که در مرزها و محدودیتها تجاوز نکند، زیرا این کار ممکن است عواقب ناگواری به همراه داشته باشد و به دردسر بیفتد.
چو درخواستی کاری از پادشاهزیادت ز مقدار طاعت مخواه
هوش مصنوعی: هرگاه از پادشاه خواستی داری، از او چیزی فراتر از حد اطاعت نخواه.
که آن کس به حِرمان سزاوار گشتکز اندازۀ حدِّ خود درگذشت
هوش مصنوعی: آن کسی که از حد و اندازه خود فراتر رفت، سزاوار رنج و عذاب است.
وگر خود نخواهی پسندیده‌ترقناعت ز هر چیز بگزیده‌تر
هوش مصنوعی: اگر خودت نخواهی، قناعت از هر چیز دیگر پسندیدهتر است.
تقاضا کند بر دل پادشاهقضا حقِّ خدمتگر نیکخواه
هوش مصنوعی: کسی که خدمتگزار خوب و نیکوست، به دل پادشاهی درخواست میفرستد تا به او توجه کند و حق او را بپذیرد.
بُوَد هم کز آنچت امید است و خواستبه اَضعاف در خاطر پادشاست
هوش مصنوعی: هر آنچه که به آن امید و آرزو داری، به صورت چند برابر و فراتر از آن در ذهن پادشاه وجود دارد.
وگر مستحقی و ندهد کفافمزن بر سر کوی و هنگامه لاف
هوش مصنوعی: اگر کسی سزاوار چیزی باشد و آن را به او ندهند، نباید در کوچه و خیابان به خود brag کند و سر و صدا راه بیندازد.
نه بر تست، آن عیب بروی بوَدوگر خود همه حاتم طی بوَد
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که عیب و نقصی که در کسی وجود دارد ممکن است ناشی از ویژگیهای خود او باشد و نه به خاطر دیگری. حتی اگر فردی به اندازه حاتم طایی (شخصیتی معروف به بخرد و سخاوت) عمل کند، باز هم همان عیب در او وجود خواهد داشت.
وگر نیز لازم شود خواستنضرورت بدین کار برخاستن
هوش مصنوعی: اگر نیاز باشد، باید برای رسیدن به هدف، اقدام و تلاش کرد.
کفاف معیشت زیادت مجویبه حرص از پی کسب پیشی مجوی
هوش مصنوعی: برای تأمین زندگی خود، به دنبال زیادتی نباش و از حرص و طمع برای به دست آوردن بیشتر خودداری کن.
چنین گفت با خواجه روزی غلامکه بر خود مکن حقِّ خدمت حرام
هوش مصنوعی: غلام روزی به آقایش گفت که بر خودت در برابر خدمت به من حق و حقوقی قائل نباش.
کند خدمت آنگه کفایت دهیکه نانش به قدر کفایت دهی
هوش مصنوعی: اگر میخواهی کسی به تو خدمت کند و در این امر موفق باشد، باید ابتدا نیازهای او را بهخوبی برآوردهسازی و به او به اندازه کافی اهمیت بدهی.
چو داری طمع سود و بینی زیانبوَد لقمۀ استخوان در میان
هوش مصنوعی: اگر به سودی فکر کنی و در عین حال زیانی را ببینی، مانند این است که لقمهای ارزشمند در دندان داری، اما نمیتوانی از آن بهره ببری.
به خواری ز عزّت بریدن امیدسمومی بود حاصل از ظلّ بید
هوش مصنوعی: امید به موفقیت و سربلندی، مثل سموم مضر است که از سایه درخت بید به وجود آمده است. در واقع، وقتی انسان از عزت و احترام خود فاصله میگیرد، به نوعی خود را در معرض آسیبهای جدی قرار میدهد.
چو برداشتی حاجتی پیش شاهز مقصود خود یا ز یارانِ راه
هوش مصنوعی: وقتی که برای رسیدن به خواستهات، درخواست یا درخواستی را نزد پادشاه مطرح میکنی، این کار میتواند هم به هدف خودت و هم به دوستانت در مسیر کمک کند.
تغیّر مکن گر نیابی جواببه نوعی که رای تو بیند صواب
هوش مصنوعی: اگر به خواستهات پاسخ نمیدهند، خودت را تغییر نده و بر نظر خود پافشاری کن.
کراهیت تو دل پادشاهببیند، کراهیت او مخواه
هوش مصنوعی: اگر پادشاه از تو بیزار باشد، مصلحت نیست که تو هم از او بیزاری بجویی.
چو در وی اثر کرد اکراه توروَد شاه بر ضد دلخواه تو
هوش مصنوعی: وقتی اراده شما تأثیر بگذارد، شاه به نفع خواستههای قلبی شما عمل خواهد کرد.
وزان پس به کارت در آید خَلَلشود منفعت با مضرّت بَدَل
هوش مصنوعی: پس از آن، وقتی به کار تو آسیب برسد، منفعت به ضرر تبدیل خواهد شد.
دل خویشتن شاد و خرسند کناعادت به رای خردمند کن
هوش مصنوعی: دل خود را شاد و خوشحال کن و برای این کار به نظر و تدبیر افراد خردمند و عاقل توجه کن.
اگر بود و گر نه بگو لامحالکه دشوار و ناممکن آمد سؤال
هوش مصنوعی: اگر باشد یا نباشد، بگو که به هر حال، سوالی که مطرح شده، دشوار و غیرممکن به نظر میرسد.
نبودم مگر مستحقّ قبولوگر شاه بود از شواغل ملول
هوش مصنوعی: من سزاوار توجه نبودهام و اگر هم پادشاهی وجود داشت، از مشغولیاتش خسته میشد.
کسانی که در خلوتش رَه برندحدیثت به گوش شهنشه بَرَند
هوش مصنوعی: کسانی که در تنهاییاش به تو فکر میکنند، داستان تو را به گوش پادشاه میرسانند.
کَرَم آستینت گرفته به دستسپارد به دست مرادی که هست
هوش مصنوعی: محبت و لطف تو باعث شده است که دیگران به تو اعتماد کنند و با اطمینان خود را به دست کسی بسپارند که برایشان قابل اعتماد است.
خردمند هرگز زیان ای حکیمنکردست بر پادشاه کریم
هوش مصنوعی: عاقل و دانا هیچگاه به پادشاه بخشنده آسیب نمیزند.
گرت شاه خواند و گر خود رَوِیمکن ابتدا تا سخن نشنوی
هوش مصنوعی: اگر تو را پادشاه صدا کرد یا خودت به پیش او بروی، پیش از شنیدن سخن او، دست به عمل نزن.
چو حاضر شدی پیش دستی مکنبِهِل تا نخست او بگوید سخن
هوش مصنوعی: وقتی که در جمعی حاضر میشوی، شایسته است که ابتدا اجازه بدهی دیگران صحبت کنند و خودت زودتر وارد گفتگو نشوی.
چو آغاز فرموده باشد بکوشکه تا جان و تن کرده باشی دو گوش
هوش مصنوعی: وقتی که کاری را شروع کردی، تلاش کن که تا آنجا که ممکن است با تمام وجود و با دقت به آن بپردازی.
مشو در میان تا به قطع کلامهمه فهم کن هر چه گوید تمام
هوش مصنوعی: در میان نرو تا گفت و گو به پایان برسد و هر چه میگوید را به طور کامل درک کن.
وزان پس جوابی به اندیشه گویمگردان ز سوی دگر چشم و روی
هوش مصنوعی: پس از آن، در پاسخ به افکار خود، نگاه و توجهت را از طرف دیگر منحرف نکن.
سخن جز به حاجت مگو در جوابمیامیز درهم خطا و صواب
هوش مصنوعی: چیزی را که نیاز نیست، نگو و در پاسخهایت اشتباهات و صحیحها را با هم نیاور.
به وجهِ غَرَض وقت عرض سخنز کس پیش خسرو سعایت مکن
هوش مصنوعی: در زمانی که میخواهی چیزی را بگویی، از دیگران بدگویی نکن و به خاطر منافع خود، به هیچ کس آسیب نرسان.
به تهمت شود بر تو همواره شاهکند رَد حدیث تو یکباره شاه
هوش مصنوعی: اگر به تو تهمتی زده شود، این تهمت همواره بر تو تاثیر خواهد گذاشت و هرچه را درباره تو گفته شده، به یک باره نادیده گرفته میشود.
تو چون جانب خویش بینی و بسنبینی دگر هیچ جانب ز کس
هوش مصنوعی: تو تنها به خودت توجه داری و هیچ چیزی را از دیگران نمیبینی.
تو در فکر آن کز چه روی و چه راهبه رنگی امیدت برآید ز شاه
هوش مصنوعی: تو در خیال آن هستی که چگونه و به چه صورتی، امیدت به رسیدن چیزی از سوی شاه برآورده میشود.
وزان سو دگر شاه در جُست و جویکه چون بر تو بندد در گفت و گوی
هوش مصنوعی: از آن طرف، پادشاه در جستجوی دیگری است تا ببیند چگونه میتواند با تو در گفتگو رابطه برقرار کند.
چو در معرض تهمت افتاد مردهَبا گشت هر کار و خدمت که کرد
هوش مصنوعی: وقتی که مردی به تهمتی دچار میشود، همه کارها و خدماتی که انجام داده بیارزش میشوند.
اگر صد سخن گفت از آن پس صوابیکی را به واجب نیاید جواب
هوش مصنوعی: اگر کسی صد حرف بزند، از آن میان تنها یکی درست و قابل تأمل خواهد بود که لازم است به آن پاسخ داده شود.
نخوانند جز خائن و حاسِدشهمه نقد عزّت شود کاسِدش
هوش مصنوعی: تنها کسانی که خائن و حسود هستند، به دیگران بد خواهند گفت. در غیر این صورت، هر کسی که به او احترام گذاشته شود، مورد توجه و ارادت قرار میگیرد.
اگر چند باشی خردمندوارمکن عرضه بسیار بر شهریار
هوش مصنوعی: اگرچه ممکن است که تو دانا باشی، اما نباید خود را بیش از حد در برابر پادشاه نشان دهی.
ز بسیار منمای جز اندکیوگر راست می خواهی از صد یکی
هوش مصنوعی: از آنچه که هستی، جز مقدار کمی نشان نده و اگر حقیقت را میخواهی، از میان صد چیز، فقط یکی را انتخاب کن.
به فضل و به دانش مکن چیرگیکه حاسد کند حمل بر خیرگی
هوش مصنوعی: به خاطر علم و فضلیت، خود را برتر نپندار و مغرور نشو، زیرا ممکن است حسودان از این حسنات تو سوءاستفاده کنند و به تو آسیب برسانند.
چو دعوی بسی کرده باشی نخستبه دعوی درون باید آمد درست
هوش مصنوعی: وقتی که بسیار ادعا کردهای، ابتدا باید به درون خودت نگاهی بیندازی و عیبها و نواقص خود را بشناسی و اصلاح کنی.
بوَد کز تو آید خطایی پدیدکز آنت بباید خجالت کشید
هوش مصنوعی: ممکن است از تو اشتباهی سر بزند که باعث شرمندگی من شود.
هنر کارفرمای و دعوی مکنکه اندک عمل بهتر از پُر سخن
هوش مصنوعی: اگر در کار خود هنری داری، از ادعا کردن بپرهیز. چرا که عمل کم ولی مؤثر، از سخنان طولانی و بیپایه بهتر است.
مشو درهم ای یار اگر بد کنشگشاید زبان بر تو در سرزنش
هوش مصنوعی: دوست من، اگر بدی کنی، زبان دیگران به انتقاد از تو باز خواهد شد. پس خود را در هم نزن و به آرامش بمان.
چو خواهی که طیره شوی پیش شاهبه قصدت نکوهش کند عیب خواه
هوش مصنوعی: اگر میخواهی در حضور پادشاه مورد پذیرش قرار گیری، مراقب باش که از عیبهایت انتقاد نکند.
گر آن عیب در تست کاو باز گفتدر آن دم کن آن آشکارا نهفت
هوش مصنوعی: اگر آن عیبی که در توست او دوباره بیان کند، در آن لحظه آن عیب را بهطور واضح نشان بده.
در آن کوش تا برنیایی بهمبه تندی محقَّق شود متّهم
هوش مصنوعی: در اینجا به این نکته اشاره شده است که تلاش کن تا دچار تهمت نشوی، زیرا در صورت تند و بیملاحظه رفتن، ممکن است به راحتی متهم شوی.
جوابش به آهستگی باز دهکه آهستگی در چنین جای به
هوش مصنوعی: به آرامی و با ملایمت پاسخ بده، زیرا در این موقعیت، نرمی و آرامی اهمیت زیادی دارد.
وگر نبود آن عیب در نَفْس توبه تهمت در افتند از نفس تو
هوش مصنوعی: اگر عیبهایی که در وجود تو هست وجود نداشت، دیگران نمیتوانستند به تو تهمت بزنند.
چو زان عیب‌ناکی که بد گوی گفتچرا بایدت کینه در دل گرفت
هوش مصنوعی: اگر کسی به تو عیب و نادرستی گفت، چرا باید در دل خود از او کینه و کدورت داشته باشی؟
ز باطل مشو طیره در گفت و گویبه جز راه حق تا توانی مجوی
هوش مصنوعی: از باطل دوری کن و در سخن گفتن جز به راه حق نرو، تا جایی که میتوانی از آن پرهیز کن.
بلی نصرت از جانب حق بوَدجواب محقّق مصدّق بوَد
هوش مصنوعی: بله، یاری از سوی خداوند است و این پاسخ به حقیقت و واقعیتها را تأیید میکند.
به حق گر جوابش دهی حقّ اوستدرین موضع ار هزل گویی نکوست
هوش مصنوعی: اگر به حق به او پاسخ دهی، این حق اوست؛ حتی اگر در این موقعیت شوخی کنی، این هم خوب است.
اگر چند باشد سخن ناگزیرمگو بر سر خوان قلیل و کثیر
هوش مصنوعی: اگر سخنی لازم باشد، فارغ از تعداد افراد حاضر، آن را بگو بر سر میز.
که البتّه هنگام گفتار نیستدر آن حال جز خامُشی کار نیست
هوش مصنوعی: در زمان صحبت کردن، گاهی فقط سکوت مناسب است و هیچ کاری جز خاموشی نمیتوان انجام داد.
حلاوت مکن تلخ بر پادشاهمزن اشتها را به بیهوده راه
هوش مصنوعی: شیرینی را تلخ نکن و خواستههای بیهوده را به پادشاه نرسان.
اگر شه کند ابتدای سخنتوهم استماعش به تعظیم کن
هوش مصنوعی: اگر شاه آغاز سخن کند، تو نیز با احترام به او گوش فرا بده.
به پیوند بر گفتِ او گفتِ خویشچو خاموش گردد سرانداز پیش
هوش مصنوعی: وقتی به پیوند و ارتباط کلام او توجه کنی، درواقع گفتگوی درون خود را نیز درک کردهای؛ همچنان که وقتی سکوت کند، احوالات و نشانههای پیشین به وضوح مشخص خواهد شد.
«نزاری» درین نکته ای نیز هستخردمند را گر چه تمییز هست
هوش مصنوعی: در این موضوع نکتهای وجود دارد که حتی شخص خردمند نیز با وجود داشتن قدرت تشخیص، ممکن است به آن توجه نکند.
مهمات را گر چه هم فرصتی استمقامات و اوقات را رخصتی است
هوش مصنوعی: اگر چه در زندگی فرصتهایی برای انجام کارهای مهم وجود دارد، اما هر مقام و زمانی نیز اجازه و موقعیتی برای فعالیتهای خود ارائه میدهد.
ولیکن مرا چون مهمی فتادکه رویش به خیرست و انصاف و داد
هوش مصنوعی: اما برای من اتفاقی افتاد که به خوبی و با انصاف و عدالت همراه است.
ندارم به نزد خداوندگارنه موقوف وقت و نه هنگام بار
هوش مصنوعی: من نزد خداوند هیچ چیزی ندارم، نه زمانی مشخص و نه فرصتی برای درخواست.
بکوشم که کاری برآید مگرندانم از آن فرصتی خوب تر
هوش مصنوعی: تلاش میکنم که کاری انجام دهم، اما نمیدانم آیا از آن فرصت بهتر هم وجود دارد یا نه.
نگه دارم اول حقوق نعیمکه دارم به گردن ز شاه کریم
هوش مصنوعی: من باید اول نعمتها و حقوقی را که دارم، حفظ کنم، زیرا اینها را از یک پادشاه بزرگوار دریافت کردهام.
ثوابی کتم حاصل از عدل و داددل رافع قصه خشنود و شاد
هوش مصنوعی: پاداشی که از انصاف و عدالت به دست میآید، دل را از داستانهای ناخوشایند و ناراحتکننده آزاد و خوشحال میکند.
روا نیست من در شراب و کباببوَد مستحق بر در اندر عذاب
هوش مصنوعی: درست نیست که من در حال لذت بردن از شراب و کباب باشم و حق این را داشته باشم که در برابر دروازه عذاب قرار بگیرم.
حرام است بر من شراب و طعامبه گردن گرفته ز مظلوم وام
هوش مصنوعی: بر من نوشیدنی و خوراک حرام است چون به خاطر مظلومی دینی به گردن دارم.
بکوشم دلی تا به دست آورموزین بحر صیدی به شست آورم
هوش مصنوعی: میکوشم تا قلبی را به دست بیاورم و از این دریا صید خوبی به دست آورم.
دلی صید کردن به عزّ قبولبوَد محضِ طاعت به قول رسول
هوش مصنوعی: اگر کسی دل را با اراده و محبت خدا به دست آورد، این عمل خالصانه او بر اساس اطاعت از فرمان پیامبر خواهد بود.