بخش ۱
هوش مصنوعی: این متن به تأثیرات طمع و سخاوت در انسان‌ها می‌پردازد و تأکید می‌کند که طمع می‌تواند افراد را به تدریج به دوست تبدیل کند و بیگانگان را آشنا نماید. در عین حال، سخاوت به عنوان ویژگی‌ای مثبت معرفی می‌شود که می‌تواند باعث آزادی و اعتبار افراد شود.
نویسنده به لزوم رعایت انصاف در بخشش و جلوگیری از اسراف اشاره می‌کند، زیرا اسراف می‌تواند موجب تهی دستی فرد گردد و نظام اجتماعی را مختل کند. او همچنین بر این نکته تأکید می‌کند که بخل و سخاوت هر دو در زمان‌های مناسب باید به کار روند تا به مصلحت جامعه کمک کند.
در نهایت، نویسنده به ویژگی‌های نیک بزرگان اشاره می‌کند و سخاوت را نشانه‌ای از شخصیت برتر دانسته و از خوانندگان می‌خواهد از تکلف و ریا دوری کنند و با خداوند دوستی واقعی برقرار سازند.
طمع را در اشخاص تأثیرهاستکه در هر یک اصناف تدبیرهاست
هوش مصنوعی: طمع در افراد نتیجه خاصی دارد و در هر گروهی تدبیر و تدبیرهایی برای دستیابی به آن وجود دارد.
کند دشمنان را به تدریج دوستکه آن بهترین خاصیت های اوست
هوش مصنوعی: به تدریج و آرام آرام، دشمنان را به دوستان تبدیل کن، چرا که این بهترین ویژگی اوست.
کند نیز بیگانه را آشنادرآرد بداندیش را در ثنا
هوش مصنوعی: کسی که دور است را به راحتی به خود نزدیک می کند و آن کسی که ذهنی ناپسند دارد را نیز در ستایش خود قرار میدهد.
به منکر نماید ره انقیادبه کثرت کشد مرد را از تضاد
هوش مصنوعی: انسان وقتی به نافرمانی و انکار حقیقت می‌پردازد، با شک و تردید مواجه می‌شود و این باعث می‌شود که در گذشتهاش درگیر تناقضات شود.
کند کاسل و سست را جَلد و رستازین نازکی‌های چالاک و چست
هوش مصنوعی: در اینجا اشاره به این است که کسانی که نرم و نازک هستند، باید خود را از این وضعیت رها کنند و به فعالیت و قدرت بیشتری بپردازند. به عبارتی، باید از انعطافپذیری بیش از حد خود دور شده و به سمت استقامت و سرعت حرکت کنند.
بهین خاصیت های شاه و رهیبگویم گر انصاف بردی رهی
هوش مصنوعی: اگر انصاف را در نظر بگیری، میتوانم بهترین ویژگی‌های شاه و رهی را برایت بازگو کنم.
فراخی دست و دل و چشم و گوشتو هم گر یَساریت باشد بکوش
هوش مصنوعی: اگر دستانت، دلت، چشمانت و گوشت فراخ و گشاده است، پس تلاش کن تا این ثروت و برکت را به دیگران نیز منتقل کنی.
درختی که باشد ز بیرون سرشبه است از درختان دیگر برش
هوش مصنوعی: درختی که از بیرون سرش بلندتر و زیباتر از درختان دیگر باشد، در واقع نشاندهندهی قدرت و تمایز آن است.
سخاوت درختی است فرخنده بارکه هر روز بر می دهد چند بار
هوش مصنوعی: سخاوت مانند درختی است که همیشه ثمره میدهد و هر روز چیزهای جدیدی را به دیگران معرفی می‌کند.
سخا کل عالم مسخر کنددماغ دو گیتی معطر کند
هوش مصنوعی: سخا و بخشندگی می‌تواند تمام دنیا را تحت تأثیر قرار دهد و باعث خوشبو شدن زندگی در این دنیا و آن دنیا شود.
کند بنده آزادگان را به طوعبود خاصیت هاش ازین جنس و نوع
هوش مصنوعی: این جمله به این معنی است که ویژگی‌های خاص آزادگان باعث می‌شود که بندهها با میل و رغبت برای آنها کار کنند.
ولیکن نه چندان که اسراف شدکه اسراف بیرون ز انصاف شد
هوش مصنوعی: اما نه به حدی که به اسراف بگراید، زیرا اسراف موجب بیرون رفتن از عدالت می‌شود.
تهی دست گردد ز اسراف مردمیانجی سخاوت به انصاف کرد
هوش مصنوعی: اگر کسی اسراف کند و بخواهد در میانه راه از دست دادنها جلوگیری کند، در این صورت باید با انصاف و سخاوت رفتار کند تا از تنگدستی دور بماند.
ایا ناصح حضرت پادشاهدرین موعظت ژرف تر کن نگاه
هوش مصنوعی: ای مشاور، ای اهل نظر! خطاب به پادشاه، تلاش کن تا در این پند و اندرز، عمق بیشتری بیابی و نکات را بهتر و عمیقتر بیان کنی.
منه در سخا شاه را رای پیشکه نقصان نخواهند در مال خویش
هوش مصنوعی: به لبخند و جود شاهانه فکر نکن، زیرا او هرگز چیزی از داراییاش کم نخواهد کرد.
چو شه را به انصاف رخصت دهیشود زین سخاوت خزائن تهی
هوش مصنوعی: اگر به پادشاه با انصاف اجازه بدهی، از این بخشش و generosity، خزانهاش خالی می‌شود.
و زان پس پذیرد خلل کار مُلکمعطل شود روز بازار مُلک
هوش مصنوعی: پس از آن، کار ملک دچار نقص و نقصان می‌شود و روزهای بازار آن متوقف میگردد.
وگر رخصت بخل یابد خطاستکزو عالمی را امید عطاست
هوش مصنوعی: اگر کسی اجازه پیدا کند که بخیل باشد، این کار نادرستی است؛ زیرا از همین بخل، جهانی به نعمت و بخشش امیدوار است.
چو نومید گردند ازو خاص و عامدر افواه مردم شود زشت نام
هوش مصنوعی: وقتی همگان از چیزی ناامید شوند، چه خاص و چه عام، آن چیز در نظر مردم بدنام و بی اعتبار می‌شود.
فساد ممالک شود زان پدیدامید از سلامت بباید برید
هوش مصنوعی: فاسد شدن کشورها به خاطر ظهور امیدهایی است که از سلامت و بهبودی ناشی می‌شود. باید از چنین امیدهایی دست برداشت.
ز بخل و سخا هر دو نبود گزیرکه وقت ضرورت بگوید وزیر
هوش مصنوعی: در شرایط سخت و ضروری، نه میتوان به بخل و نه به سخاوت اتکا کرد، زیرا در آن زمان، تصمیمگیرنده واقعی، وزیر است که باید راهحلی ارائه دهد.
طریق مصالح نگه داشتنغلو را به تقصیر نگذاشتن
هوش مصنوعی: راه حفظ و نگهداری امور به گونهای است که نباید در آن به خطا و قصور افتاد.
گهی منع واجب کند گه عطانکو فهم کن، تا نیفتد خطا
هوش مصنوعی: گاهی اوقات واجب را منع می‌کند و گاهی عطای خوبی میدهد. به خوبی درک کن تا اشتباهی پیش نیاید.
چو بر حکم انصاف رفتی و راهبود لامحال از تو خشنود شاه
هوش مصنوعی: زمانی که بر اساس انصاف و عدل قضاوت میکنی و در مسیر درست قرار میگیری، حتماً مورد رضایت پادشاه خواهی بود.
بسی روزگاران گذشت اندرینکه بر آل برمک کنند آفرین
هوش مصنوعی: سالهای زیادی سپری شد که مردم به خاندان برمک ستایش و تحسین میکردند.
به دفتر نگه کن که یحیی چه کردهنوز از پس مرگ زنده ست مرد
هوش مصنوعی: به دفتر نگاهی بینداز که یحیی چه کارهایی انجام داد، هنوز هم پس از مرگش، او زنده است.
مقامات جعفر بخوان از کتابچه جای شمارست و ضبط و حساب
هوش مصنوعی: جعفر را به مقامهای عالیاش بخوان و از کتاب بخواه که اوضاع و احوالش را به طور دقیق و منظم بیان کند.
از آن فاضل آمد ز ارباب فضلکه دارد فضیلت در آن باب فضل
هوش مصنوعی: او از شخص بافضلی آمده است که خود دارای فضیلت در زمینهی دانش و علم است.
کس اخبار ایشان مگر برنخواندوگر خود جوادی به گیتی نماند
هوش مصنوعی: هیچکس از حال ایشان خبر ندارد و اگر هم کسی به دانائی برسد، در دنیا کسی نخواهد ماند.
بزرگان نهادند بر گام گامبه داد و دهش زنده کردند نام
هوش مصنوعی: بزرگان در هر قدمی که برداشتند، تلاش کردند تا با بخشش و کمک به دیگران، نام نیک و یاد خود را زنده نگهدارند.
سخا و کرم هر دو یکبارگینبودند پیدا ز آوارگی
هوش مصنوعی: سخاوت و بخشش هر دو به یکباره زاده نمیشوند، بلکه از تجربیات سخت و دشواریهای زندگی به ظهور میرسند.
به عهد شهنشاه فیروزبختکشیدند با مسکن خویش رخت
هوش مصنوعی: در زمان پادشاهی فیروزبخت، آنان با خانواده و اهل خانه خود به مکانی جدید نقل مکان کردند.
سخاوت به حق شاه فرخنده کردکه نام سخا در جهان زنده کرد
هوش مصنوعی: بخشش و generosity باعث شد که پادشاه خوشبخت نامی جاودانه در دنیا پیدا کند.
برآورد بر بام عالَم عَلَمبه بازوی تیغ و زبان قلم
هوش مصنوعی: به دنیا پرچم و علامتی را به احتزاز درآوردند که به کمک شمشیر و با قلم به وجود آمده است.
عزیز جهان است از آن شهریارکه در چشم او زر چو خاک است خوار
هوش مصنوعی: عزیزترین چیزها در نظر آن پادشاه، ارزشش به اندازه خاک است و نه بیشتر، حتی اگر به نظر دیگران گرانبها باشد.
ز مرکوب او بر که بنشست گردکه خود را قبای مرصّع نکرد
هوش مصنوعی: کسی که از مرکب او پایین آمده، باید به خود توجه کند که آیا زینت و زیبایی خاصی برای خود فراهم کرده است یا نه.
که روزی به امرش قدم بر گرفتکه نه تا کف موزه در زر گرفت؟
هوش مصنوعی: روزی خواهد آمد که به فرمان او، کسی قدم برخواهد داشت که حتی به اندازهی یک کفشموزه هم از طلا برخوردار نیست.
چو اقبال در موکبش کس نراندکه منشور اقبال و دولت نخواند
هوش مصنوعی: وقتی که شرایط خوب و خوشی در زندگی کسی برقرار است، هیچ کس نمیتواند در این وضعیت مداخله کند و آن را خراب کند، چون خود آن شخص به خوبی درک می‌کند که چگونه باید از این فرصتها بهرهبرداری کند.
اگر ذره‌ای در رکابش شتافتبه اقبال او قدر خورشید یافت
هوش مصنوعی: اگر کسی اندکی به خدمت او بشتابد، مثل این است که به اندازه خورشید مقام و ارزش پیدا می‌کند.
وگر بست موری به پیشش کمرسلیمان صفت در جهان شد سَمَر
هوش مصنوعی: اگر موری در برابر او کمر سلیمان را ببندد، در دنیا به سبکی می‌شود که به "سمَر" شهرت دارد.
کسی را که جُود طبیعی بوَدسخی‌تر ز ابر ربیعی بود
هوش مصنوعی: کسی که ذاتاً انسان بخشندهای باشد، سخاوتش بیشتر از باران بهاری است.
سخی نبود آن کو تکلف کندوگر در سخاوت توقف کند
هوش مصنوعی: انسان سخاوتمند واقعی کسی نیست که فقط به خاطر ظاهر و نشان دادن generosity عمل کند. اگر کسی در بخشش خود متوقف شود و به شکل مصنوعی سخاوت به خرج دهد، در واقع او را نمیتوان سخاوتمند دانست. سخاوت حقیقی در توانمندی و نیت درست فرد است.
به عمدا کند نیز کس گر دهشفریبی بود خوش ز ناخوش منش
هوش مصنوعی: اگر کسی به عمد دیگران را فریب دهد، او خود به خوشیهای ناپایدار دست مییابد و از رفتار ناخوشایند خود باکی ندارد.
به روی و ریا کی سخاوت بودسخاوت نباشد شقاوت بود
هوش مصنوعی: سخاوت واقعی زمانیست که انسان با رویی صادق و خالصانه رفتار کند. اگر کسی با فریب و تظاهر به سخاوت بپردازد، در حقیقت به سختی و زشتی عمل کرده است.
سخاوت حقیقت بگویم کراستاگر بشنوی از من ای دوست راست
هوش مصنوعی: سخاوت را حقیقتاً بگویم که در وجود چه کسی است. اگر به حرفهای من گوش بدهی، ای دوست، میتوانی آن را بفهمی.
که جانش نباشد ز جانان دریغسخا ناید از ناتوانان دریغ
هوش مصنوعی: اگر کسی از معشوق خود بیخبر باشد، از او چیزی نخواهد خواست و از افراد ناتوان نیز دریغی وجود نخواهد داشت.
نزاری چو مشغول وعظی و پندتکلف به تقلید بر ما مبند
هوش مصنوعی: نزار، هنگامی که مشغول موعظه و نصیحت هستی، خودت را به زحمت نینداز و به تقلید از دیگران نپرداز.
چو در کثرتی لاف وحدت مزنچو خنثی که نه مرد باشد نه زن
هوش مصنوعی: در جمعیت و شلوغی، سخن از یگانگی و وحدت نرانید؛ چرا که در این بین، همانند موجودی بیهویت خواهید بود که نه به مردی تعلق دارد و نه به زنی.
نگشتی هنوز ایمن از ننگ و نامبماندی مقید درین حلقه دام
هوش مصنوعی: تو هنوز از عیب و رسوایی در امان نیستی و در این تله گرفتار گذاشتهای.
چو مردان به پرواز همت برایبه معراج وحدت ازین تنگ جای
هوش مصنوعی: همچون مردان با اراده برای رسیدن به اوج و پیوستگی، از این مکان محدود و تنگ بیرون بروید.
تو هیچی، چه آید ز هیچ ای حبیبز خود دور باش و به او عن قریب
هوش مصنوعی: در زندگی، هیچ چیز از هیچ چیز به وجود نمیآید. ای عزیز، از خودت دوری کن و به سوی او نزدیک شو.
ز کَونَین برخیز و از عالَمَینکه هم عین فرض است و هم فرض عین
هوش مصنوعی: از دو جهان (مادی و معنوی) برخیز و از دو عالم (عالم وجود و عالم خیال) فراتر برو، زیرا هر دو یکی هستند و عین همدیگرند.
ز من نیک بشنو بُرو بد مباشحجاب تو خود هم تویی، خود مباش
هوش مصنوعی: به خوبی به حرف من گوش کن و به سمت کارهای بد نرو. موانع و حجابها در درون خودت وجود دارد، پس به آنها تبدیل نشو.
اگر دوستی با خدا می کنیروا نیست با غیر جز دشمن
هوش مصنوعی: اگر با خدا دوستی میکنی، این شایسته نیست که با دیگران به جز دشمنان رفتار کنی.