بخش ۲ - فی نعت سید المرسلین علیه الصلوة و السلام
این شعر درباره مقام و ویژگی‌های پیامبر اسلام، حضرت محمد (ص)، سروده شده است. شاعر به توصیف مرتبه والای ایشان به عنوان شفیع امتها، پیشوای پیامبران و مظهر نور الهی می‌پردازد. او را کسی معرفی کرده که در همان آغاز وحی، علوم ملل مختلف را تحت تاثیر قرار داده و کتب آسمانی پیشین با قرآن او منسوخ شده است. شاعر در ادامه به معراج حضرت رسول اکرم اشاره کرده که در این سفر، حتی جبرییل که یکی از فرشتگان مقرب الهی است از هم‌سفری او بازمانده و نتوانسته‌است پیشتر و بالاتر برود. شاعر در ادامه می‌گوید کسی که پیشوای او چنین کسی است هرگز گمراه نمی‌شود و در پایان به پیامبر اسلام و فرزندان حضرت فاطمه (س) و یاران نزدیک حضرت رسول درود فرستاده و از خدا طلب ایمان کرده و از پیامبر اسلام برای ایمان خود شفاعت خواسته است. و شعر را با درود و سلام بر رسول اکرم به پایان رسانده است.
کریم السجایا جمیل الشیمنبی البرایا شفیع الامم
دارای خصلتهای نیکو و زیباییهای اخلاق؛ پیامبر و شفاعت کننده امتها و مردم.
امام رسل، پیشوای سبیلامین خدا، مهبط جبرئیل
امام پیامبران و پیشوای راه و راهنما، امین و امانتدار خدا و کسی که جبرییل بر او نازل گشت.
شفیع الوری، خواجهٔ بعث و نشرامام الهدی، صدر دیوان حشر
شفاعتکننده مردم در قیامت، بزرگ و سرور بعث و روز قیامت. امام و پیشوای هدایت؛ و صدر و بالای روز حساب و قیامت.
کلیمی که چرخ فلک طور اوستهمه نورها پرتو نور اوست
کلیمی که تمام هستی طور اوست؛ هرچه هدایت و دانایی و نور است همه از نور اوست.
شفیع مطاع نبی کریمقسیم جسیم نسیم وسیم
هوش مصنوعی: پیامبر بزرگوار و محترم، که شفاعتکننده است و دارای صفات نیکویی همچون زیبایی و وزانت است.
یتیمی که ناکرده قرآن درستکتب‌خانهٔ چند ملت بشست
یتیمی که هنوز قرآن را کامل نکرده بود و در آغازش بود، کتابخانه و علوم چند ملت را بیاثر کرد.(منظور کتب تورات و انجیل است)
چو عزمش برآهخت شمشیر بیمبه معجز میان قمر زد دو نیم
وقتی که عزم کرد و شمشیر مجازات را کشید با معجزه خود ماه را به دو نیم کرد.
چو صیتش در افواه دنیا فتادتزلزل در ایوان کسری فتاد
هوش مصنوعی: وقتی نام او در دنیا پیچید، پایههای کاخ کسری لرزید.
به لا قامت لات بشکست خردبه اعزاز دین آب عزی ببرد
با یک «لا» بت لات را شکست و با عزیز داشتن دین خدا، آبروی بت عزی را برد.(منظور از "لا" همان لاالهالیالله است)
نه از لات و عزی برآورد گردکه تورات و انجیل منسوخ کرد
نه فقط لات و عزی را نابود کرد بلکه تورات و انجیل را نیز منسوخ کرد.
شبی بر نشست از فلک برگذشتبه تمکین و جاه از ملک درگذشت
یک شب بر مرکب سوار شد و از بزرگی و شکوه از فرشتگان پیشی گرفت.
چنان گرم در تیه قربت براندکه بر سدره جبریل از او بازماند
چنان به نهایت تقرب به بارگاه الهی رفت که جبرییل بر سدره جاماند و نتوانست پیشتر برود.( درخت سدره؛ مکانی که فرشتگان از آن جلوتر نمیتوانند بروند)
بدو گفت سالار بیت‌الحرامکه ای حامل وحی برتر خرام
سالار بیتالحرام (حضرت رسول) به او گفت: ای آورنده پیام وحی، بالاتر بیا.
چو در دوستی مخلصم یافتیعنانم ز صحبت چرا تافتی؟
وقتی که مرا دوستی یگانه و مخلص یافتی چرا مرا تنها گذاشتی ؟
بگفتا فراتر مجالم نماندبماندم که نیروی بالم نماند
جبرییل گفت: پیشتر و جلوتر راه ندارم و خستهام و نیروی پرواز بیشتر ندارم.
اگر یک سر موی برتر پرمفروغ تجلی بسوزد پرم
اگر به اندازه یک سر مو بالاتر بروم فروغ تجلی حق، بال و پر مرا میسوزاند.
نماند به عصیان کسی در گروکه دارد چنین سیدی پیشرو
کسی که سید و پیشرو او چنین کسی است در گمراهی نمیماند.
چه نعت پسندیده گویم تو را؟علیک السلام ای نبی الوری
هوش مصنوعی: چه توصیف زیبایی میتوانم دربارهات بگویم؟ سلام بر تو ای پیامبر فرزانه.
درود ملک بر روان تو بادبر اصحاب و بر پیروان تو باد
درود و آفرین و سلام فرشتگان بر روان تو و کسانی که با تو هستند، بادا!
نخستین ابوبکر پیر مریدعمر، پنجه بر پیچ دیو مرید
نخستین ابوبکر آن دانای ارادهکننده و عمر کسی که پنجه دیو سرکش را برپیچید. (مُرید در مصرع اول یعنی ارادهکننده، و مَرید در مصرع دوم یعنی سرکش و شریر)
خردمند عثمان شب زنده‌دارچهارم علی، شاه دلدل سوار
عثمان خردمند که شبزندهدار و عابد بود، چهارم علی، آن شاه و فرمانروای دلدلسوار.(دلدل نام اسبی است که پیامبر سلاماللهعلیه به حضرت علی بخشید)
خدایا به حق بنی فاطمهکه بر قولم ایمان کنم خاتمه
خدایا به حق فرزندان فاطمه، با دعایم خاتمه مرا ایمان بگردان.
اگر دعوتم رد کنی ور قبولمن و دست و دامان آل رسول
اگر دعای من را رد کنی یا قبول کنی، من به دست و دامان آل رسول پناه میبرم
چه کم گردد ای صدر فرخنده پیز قدر رفیعت به درگاه حی
ای پیامبر خوشبخت و ای صدرنشین روز قیامت، از بزرگی و مقام بلندت در درگاه الهی چه چیزی کم خواهد شد؟
که باشند مشتی گدایان خیلبه مهمان دارالسلامت طفیل
معنی این بیت دنبالهی بیت قبل است ؛ که جمعی از گدایان نیز در مهمانی بخشش و عفو تو باشند؟
خدایت ثنا گفت و تبجیل کردزمین بوس قدر تو جبریل کرد
هوش مصنوعی: خداوند تو را ستایش کرد و برتریات را اعلام نمود، و حتی فرشته جبریل برای تو به احترام زمین را بوسه زد.
بلند آسمان پیش قَدْرَت خجلتو مخلوق و آدم هنوز آب و گل
آسمان در برابر عظمت تو شرمنده است و تو مخلوق بودی وقتی که آدم هنوز آب و گل بود.
تو اصل وجود آمدی از نخستدگر هرچه موجود شد فرع توست
اصل وجود از ابتدا تو بودی، موجودات و مخلوقات دیگر فقط به خاطر وجود تو خلق شده است.
ندانم کدامین سخن گویمتکه والاتری زانچه من گویمت
نمیدانم چه سخنی در وصفت بگویم که از هرچه گویم، ارزشمندتری.
تو را عز لولاک تمکین بس استثنای تو طه و یس بس است
همان عزت و مقام که خدا تو را داد و فرمود «لولاک لما خلقت الافلاک» برای عظمت و بزرگی تو کافی است، برای ثنا و آفرین و مدح تو، سورههای جلیل طه و یس کافی است.
چه وصفت کند سعدی ناتمام؟علیک الصلوة ای نبی السلام
سعدیِ ناتمام (سعدی که هنوز خود به مقصود و مقصد نرسیده ) چگونه میتواند تو را وصف کند؟ درود فراوان بر تو باد ای پیامبر!