بخش ۱۰ - حکایت ملک روم با دانشمند
هوش مصنوعی: در این شعر، سلطان روم به خاطر نیکمردی از علمایی که می‌شناخته، بسیار غمگین است. او از این می‌نالد که تنها قلعه و شهری که دارد، به دست دشمنانش می‌افتد و از فرزندش می‌خواهد که پس از او سرور انجمن شود، اما حالا دشمن بر او غلبه کرده است. در حالی که سلطان در فکر غم و اندوه خود است، برادرش به او می‌گوید که غم را رها کند، زیرا عمر او به اندازه کافی ارزشمند است و هر کس بعد از او به دنیا می‌آید باید به سرنوشت خویش بسنده کند. او به حکمت و خرد اشاره می‌کند و یادآور می‌شود که دنیای فانی ارزش درگیری و غم خوردن را ندارد، چون هیچ چیز پایدار نیست و ثروت و مقام به مرور زمان به فراموشی سپرده می‌شوند. در نهایت، او به اهمیت نیکوکاری و اعمال خوب اشاره می‌کند که در روز جزا مورد ارزیابی قرار می‌گیرند و این اعمال می‌توانند سرنوشت انسان‌ها را تعیین کنند.
شنیدم که بگریست سلطان رومبر نیکمردی ز اهل علوم
هوش مصنوعی: شنیدم که پادشاه روم به خاطر یکی از مردان نیکو از اهل علم، به گریه افتاده است.
که پایابم از دست دشمن نماندجز این قلعه و شهر با من نماند
هوش مصنوعی: از دشمن هیچ چیزی برای من نمانده است، جز این قلعه و شهر که هنوز متعلق به من هستند.
بسی جهد کردم که فرزند منپس از من بود سرور انجمن
هوش مصنوعی: من تلاش زیادی کردم تا فرزندم پس از من، رئیس و پیشوای جمعیت باشد.
کنون دشمن بدگهر دست یافتسر دست مردی و جهدم بتافت
هوش مصنوعی: هم اکنون دشمنی نابکار به دست مردی شایسته رسید و تلاش من به ضعف گرایش پیدا کرد.
چه تدبیر سازم، چه درمان کنم؟که از غم بفرسود جان در تنم
هوش مصنوعی: در اینجا شاعر از ناامیدی و بیچارگی خود سخن می‌گوید و بیان می‌کند که چه تدبیری یا راهحلی باید اتخاذ کند تا از غم و اندوهی که در وجودش وجود دارد رهایی یابد. او احساس می‌کند که غم به شدت بر جانش تاثیر گذاشته و او را خسته و بیمار کرده است.
بگفت ای برادر غم خویش خورکه از عمر بهتر شد و بیشتر
هوش مصنوعی: ای برادر، غم و اندوه خودت را تحمل کن، چرا که عمرت از آنچه که فکر میکنی بهتر و بیشتر است.
تو را این قدر تا بمانی بس استچو رفتی جهان جای دیگر کس است
هوش مصنوعی: اینقدر که تو در میان ما هستی، برای ما کافی است. وقتی که بروی، دیگر دنیا برای کسی دیگر خواهد بود.
اگر هوشمند است و گر بی‌خردغم او مخور کاو غم خود خورد
هوش مصنوعی: اگر کسی باهوش است یا بیخود، نگران او نباش؛ زیرا او خودش در فکر غم و اندوهش خواهد بود.
مشقت نیرزد جهان داشتنگرفتن به شمشیر و بگذاشتن
هوش مصنوعی: سختی کشیدن برای به دست آوردن دنیا ارزش ندارد، آن را با شمشیر به دست آوردن و سپس رها کردن، معقول نیست.
بدین پنج روزه اقامت منازبه اندیشه تدبیر رفتن بساز
هوش مصنوعی: در این پنج روز که در اینجا هستم، بیدلیل و بدون فکر برای رفتن نباشید.
که را دانی از خسروان عجمز عهد فریدون و ضحاک و جم
هوش مصنوعی: کیست که بداند از پادشاهان ایرانی، در زمانهای فریدون و ضحاک و جم؟
که بر تخت و ملکش نیامد زوال؟نماند به جز ملک ایزد تعال
هوش مصنوعی: آیا کسی بر تخت و سلطنتی دست یافته که هرگز دچار افول و زوال نشده باشد؟ در نهایت، تنها ملک و سلطنت خداوند باقی میماند.
که را جاودان ماندن امید ماندچو کس را نبینی که جاوید ماند؟
هوش مصنوعی: آیا کسی را میشناسی که امیدش همیشگی و جاودان باشد، در حالی که کسی را نمیبینی که بتواند برای همیشه باقی بماند؟
که را سیم و زر ماند و گنج و مالپس از وی به چندی شود پایمال
هوش مصنوعی: بعد از انسان، داراییها و ثروتها مانند نقره و طلا چه وضعیتی پیدا خواهند کرد و چقدر زود از بین خواهند رفت یا به هدر خواهند رفت؟
وز آن کس که خیری بماند رواندمادم رسد رحمتش بر روان
هوش مصنوعی: هر زمان که نیکی از کسی باقی بماند، رحمت او دائماً بر دیگران جاری می‌شود.
بزرگی کز او نام نیکو نماندتوان گفت با اهل دل کاو نماند
هوش مصنوعی: اگر کسی بزرگی باشد که به خاطر او هیچ نام نیکی باقی نماند، میتوان گفت او با اهل دل نیست و در حقیقت او در دلها جایی ندارد.
الا تا درخت کرم پروریگر امیدواری کز او بر خوری
هوش مصنوعی: باید توجه داشته باشی که اگر میخواهی از میوهای بهرهمند شوی، باید به درختی که در حال رشد است، تکیه کنی و به آن امیدوار باشی.
کرم کن که فردا که دیوان نهندمنازل به مقدار احسان دهند
هوش مصنوعی: بخشش و نیکی کن، زیرا که روزی خواهند دید که در مراتب و منزلتها به اندازه خوبیها و احسانهایی که کردهای، ارزشی به تو خواهند داد.
یکی را که سعی قدم پیشتربه درگاه حق، منزلت بیشتر
هوش مصنوعی: هر که در تلاش است و قدمی جلوتر به سوی درگاه خداوند برمیدارد، مقام و جایگاهش نیز بالاتر خواهد بود.
یکی باز پس خائن و شرمساربترسد همی مرد ناکرده کار
هوش مصنوعی: آدمی که خیانت کرده و شرمنده است، از مردی که کار بدی نکرده، میترسد.
بهل تا به دندان گزد پشت دستتنوری چنین گرم و نانی نبست
هوش مصنوعی: بهتراست صبر کنی تا وقتی که دندانهایت به چیزی آسیب نزند، زیرا پشت دستت مانند تنور بسیار داغی است که نانی در آن پخته نمیشود.
بدانی گه غله برداشتنکه سستی بود تخم ناکاشتن
هوش مصنوعی: زمانی که در کارهای خود سستی و بیتوجهی میکنی، نباید انتظار داشته باشی که نتیجه خوبی بگیری. اگر تلاشی برای شروع نداشته باشی، نمیتوانی نتیجهای مثبت نیز دریافت کنی.