بخش ۲۸ - حکایت پادشاه غور با روستایی - سعدی

شنیدم که از پادشاهان غوریکی پادشه خر گرفتی به زور

خران زیر بار گران بی علفبه روزی دو مسکین شدندی تلف

چو منعم کند سفله را، روزگارنهد بر دل تنگ درویش، بار

چو بام بلندش بود خودپرستکند بول و خاشاک بر بام پست

شنیدم که باری به عزم شکاربرون رفت بیدادگر شهریار

تکاور به دنبال صیدی براندشبش در گرفت از حشم باز ماند

به تنها ندانست روی و رهیبینداخت ناکام شب در دهی

یکی پیرمرد اندر آن ده مقیمز پیران مردم شناس قدیم

پسر را همی‌گفت کای شادبهرخرت را مبر بامدادان به شهر

که این ناجوانمرد برگشته بختکه تابوت بینمش بر جای تخت

کمر بسته دارد به فرمان دیوبه گردون بر از دست جورش غریو

در این کشور آسایش و خرمیندید و نبیند به چشم آدمی

مگر کاین سیه نامهٔ بی‌صفابه دوزخ برد لعنت اندر قفا

پسر گفت: راه دراز است و سختپیاده نیارم شد ای نیکبخت

طریقی بیندیش و رایی بزنکه رای تو روشن‌تر از رای من

پدر گفت: اگر پند من بشنوییکی سنگ برداشت باید قوی

زدن بر خر نامور چند بارسر و دست و پهلوش کردن فگار

مگر کان فرومایهٔ زشت کیشبه کارش نیاید خر پشت ریش

چو خضر پیمبر که کشتی شکستوز او دست جبار ظالم ببست

به سالی که در بحر کشتی گرفتبسی سالها نام زشتی گرفت

تفو بر چنان ملک و دولت که راندکه شنعت بر او تا قیامت بماند

پسر چون شنید این حدیث از پدرسر از خط فرمان نبردش به در

فرو کوفت بیچاره خر را به سنگخر از دست عاجز شد از پای لنگ

پدر گفتش اکنون سر خویش گیرهر آن ره که می‌بایدت پیش گیر

پسر در پی کاروان اوفتادز دشنام چندان که دانست داد

وز آن سو پدر روی در آستانکه یارب به سجادهٔ راستان

که چندان امانم ده از روزگارکز این نحس ظالم بر آید دمار

اگر من نبینم مر او را هلاکشب گور چشمم نخسبد به خاک

اگر مار زاید زن بارداربه از آدمی زادهٔ دیوسار

زن از مرد موذی به بسیار بهسگ از مردم مردم‌آزار به

مخنث که بیداد بر خود کنداز آن به که با دیگری بد کند

شه این جمله بشنید و چیزی نگفتببست اسب و سر بر نمد زین بخفت

همه شب به بیداری اختر شمردز سودا و اندیشه خوابش نبرد

چو آواز مرغ سحر گوش کردپریشانی شب فراموش کرد

سواران همه شب همی تاختندسحرگه پی اسب بشناختند

بر آن عرصه بر اسب دیدند شاهپیاده دویدند یکسر سپاه

به خدمت نهادند سر بر زمینچو دریا شد از موج لشکر، زمین

یکی گفتش از دوستان قدیمکه شب حاجبش بود و روزش ندیم

رعیت چه نزلت نهادند دوش؟که ما را نه چشم آرمید و نه گوش

شهنشه نیارست کردن حدیثکه بر وی چه آمد ز خبث خبیث

هم آهسته سر برد پیش سرشفرو گفت پنهان به گوش اندرش

کسم پای مرغی نیاورد پیشولی دست خر رفت از اندازه بیش

بزرگان نشستند و خوان خواستندبخوردند و مجلس بیاراستند

چو شور و طرب در نهاد آمدشز دهقان دوشینه یاد آمدش

بفرمود و جستند و بستند سختبه خواری فکندند در پای تخت

سیه دل برآهخت شمشیر تیزندانست بیچاره راه گریز

سر ناامیدی برآورد و گفتنشاید شب گور در خانه خفت

نه تنها منت گفتم ای شهریارکه برگشته بختی و بد روزگار

چرا خشم بر من گرفتی و بس؟منت پیش گفتم، همه خلق پس

چو بیداد کردی توقع مدارکه نامت به نیکی رود در دیار

ور ایدون که دشوارت آمد سخندگر هر چه دشوارت آید مکن

تو را چاره از ظلم برگشتن استنه بیچاره بی‌گنه کشتن است

مرا پنج روز دگر مانده گیردو روز دگر عیش خوش رانده گیر

نماند ستمکار بد روزگاربماند بر او لعنت پایدار

تو را نیک پند است اگر بشنویوگر نشنوی خود پشیمان شوی

بدان کی ستوده شود پادشاهکه خلقش ستایند در بارگاه؟

چه سود آفرین بر سر انجمنپس چرخه نفرین کنان پیرزن؟

همی گفت و شمشیر بالای سرسپر کرده جان پیش تیر قدر

نبینی که چون کارد بر سر بودقلم را زبانش روان تر بود

شه از مستی غفلت آمد به هوشبه گوشش فرو گفت فرخ سروش

کز این پیر دست عقوبت بداریکی کشته گیر از هزاران هزار

زمانی سر اندر گریبان بماندپس آن گه به عفو آستین برفشاند

به دستان خود بند از او برگرفتسرش را ببوسید و در بر گرفت

بزرگیش بخشید و فرماندهیز شاخ امیدش برآمد بهی

به گیتی حکایت شد این داستانرود نیکبخت از پی راستان

بیاموزی از عاقلان حسن خوینه چندان که از غافل عیب جوی

ز دشمن شنو سیرت خود که دوستهرآنچ از تو آید به چشمش نکوست

وبال است دادن به رنجور قندکه داروی تلخش بود سودمند

ترش روی بهتر کند سرزنشکه یاران خوش طبع شیرین منش

از این به نصیحت نگوید کستاگر عاقلی یک اشارت بست